Ko te "tikanga ine" ki te aroha ki tō hoa tata: te whakararuraru tūmataiti me ngā tūponotanga ā-taiao

Kua rahua i roto i te Kōti Hupirimi te kaipupuri whenua o Ōtautahi, kei raro i te whenua pari koretake i hokona e te Karauna whai muri i ngā rū whenua o Canterbury, ki te tono utu mō ngā "whakararuraru tūmataiti" mō te tūponotanga o te hinganga o ngā toka mai i ngā pari ki runga i tana whenua. [1] I roto i tana whakataunga, i tirohia e te Kōti te kawenga mō tētahi whakararuraru tūmataiti, ā, i whakatakotoria te whānuitanga o te takoha ine e tika ana kia utua e tētahi hoa noho ki tētahi atu ina he tūponotanga tūturu kei te tūpono.
Kaituhi(ngā): Maria Cole
Whare noho o Cliffside

Papamuri

Neke atu i te 40 tau a Mr Young e pupuri ana i te whenua e rua heketea te rahi i te take o ngā pari i Redcliffs, Ōtautahi. He nui tana haumi ki te whakawhanake, ki te whakapaipai whenua me te wehewehe i te whenua, ā, e rima ngā whare i hangaia me ngā māra. I hokona ētahi o ngā whenua, engari kei te haere tonu te wehewehenga whenua i te wā i puta ai ngā rū whenua o Canterbury i te tau 2010/2011.

I te rū whenua o Pēpuere 2011, i tino kino te whenua me ngā whare, neke atu i te 30,000 tāne o te toka me ngā paru i taka mai i ngā pari ki runga i te whenua, ā, e toru o ngā whare i kore e taea te noho, ā, e rua atu i pakaru, ā, ka taea te whakatika. I kitea ko te 72 ōrau o ngā toka me ngā paru i wehea i ahu mai i te mata o te pari e takoto ana i roto i te whenua o Mr Young, me te 28 ōrau nō te whenua o ngā hoa noho tata i runga ake i te whenua o Mr Young.

I muri i ngā rū whenua, i noho pūmau tonu ngā pari, ā, kei te tūpono tonu te hinga haere. I whakarōpūtia ngā whenua tata i te tihi o ngā pari me te whenua o Mr Young i te take o ngā pari ki te rohe whero. [2] I hokona e te Karauna ngā whenua pari rohe whero i waenganui i te tau 2012 me te tau 2015, ā, e rua ngā tuku hoko "rohe whero" i tukuna ki a Mr Young. Ko te tuarua he tuku whakapai ake, he ranunga o ngā momo tuku i tukuna, tae atu ki te hoko i te 100 ōrau o te whenua (kāore he whakapainga) i te uara whakatauranga o te tau 2007 (te tuku ranu) i muri i te tango i ngā moni kua riro i a Mr Young mai i te Komihana Rū Whenua me te inihua tūmataiti. I whakakahoretia e Mr Young ngā tuku e rua, ā, i whakahaerea ngā whakawakanga mō te takahi whenua me te raruraru. [3]

Whenua o Aotearoa
Ngā kitenga a te Kōti Matua me te Kōti Pīra I tono a Mr Young ki te Kōti Matua kia whakapuakina e ia me tango e te Karauna ngā toka kua hinga, me te whakatika i te mōrearea o te hinganga o ngā toka me/te hinganga rānei o te pari kia taea ai e ia te hoki atu ki tana whenua, te noho anō me te whakaora i a ia anō.[4] Heoi anō, i hiahia ia ki ngā utu mō ngā utu e whakaata ana i te uara o āna taonga i ngaro. E toru ngā take matua i whakataua e te Kōti Matua mō Mr Young, arā:
  • Kāore te kereme "nuice" i te tikanga he kawenga ... ki te utu katoa i te kaiwhakapae mō te mate . I whakaaro te Kaiwhakawā kāore pea i utua e ngā kaipupuri tūmataiti o ngā whenua pari te utu katoa o te utu i a Mr Young mō te uara i ngaro, ā, kaua te Karauna e whakatakoto i tētahi paerewa teitei ake mō taua mea.
  • I kite te Kaiwhakawā ehara i te mea ko ngā whenua o runga pari anake te pūtake o te kino i ahu mai, nō reira kāore e tika kia tukua te kawenga katoa ki te Karauna.
  • I tana tirotiro i ngā mea e tika ana kia tumanakohia mai i te Karauna, i whakaarohia e te Kaiwhakawā ngā herenga whānui a te Karauna whai muri i ngā rū whenua i Canterbury, ā, i whakaarohia e ia he tika te Karauna ki te tohatoha i ana rauemi hei mahi i te pai nui mō te tokomaha .
I kitea e te Kōti Matua ko te tuku ranu i tukuna e te Karauna i te tau 2015 i whakatutuki tika i ana herenga ki a Mr Young. I whakaae te Kōti Pīra ki te whakataunga a te Kōti Matua i ea i te tuku ranu te herenga ine a te Karauna.[5] I whakaaetia a Mr Young ki te tuku piira ki te Kōti Hupirimi.

Te piira ki te Kōti Hupirimi

I te taenga o te take ki mua i te Kōti Matua, ko ngā utu mō ngā kino anake i tonoa e Mr Young. I tautohe ia kāore te tuku whenua ranu i tutuki i te kawenga tiaki e tika ana māna. I tautohe anō hoki ia he huarahi hei whakaora i te whenua e āhei ai ia ki te noho tonu ki runga, ki te whakamahi hoki i ētahi o ōna whenua. Ko te tirohanga a te Karauna:[6]
…ko te awhina e rapuhia ana e Mr Young ināianei e whakaaro ana me whakatika te Karauna i ngā pari, engari e kī ana kāore te whakatikatika i te tika i roto i ngā āhuatanga katoa. Engari, i whakatutukihia tana kawenga tiaki mā te tuku i te tuku ranu i roto i tētahi āhuatanga ko te huarahi mahi anake hei whakaiti i ngā pānga o te raruraru ko te neke atu o Mr Young i te whenua. Ko te kawenga he whakahaere noa i te nekehanga o Mr Young. Ka mahia tēnā e te tuku ranu, ā, mā te mahi pera, ka whakakorea te kawenga a te Karauna ki te tiaki tika.

Whakararuraru tūmataiti ina pā mai he tūponotanga taiao, ā, me whai ine i te kawenga tiaki

I whakaū te Kōti Matua ko te piira i mua i a ia e pā ana ki te whānuitanga o te kawenga i roto i te whakararuraru tūmataiti mō tētahi tūponotanga taiao, kaua ki te wāhi i puta ai te whakararuraru nā ngā mahi, ngā hapa rānei a te tangata whakapae. Ko te "whakararuraru tūmataiti" he he pokanoa koretake ki te tika o te tangata ki te whakamahi, ki te whiwhi rānei i te pānga ki te whenua.[7] I kite te Kōti tera pea he kawenga mō te whakararuraru tūmataiti mō te kino e puta mai ana i tētahi āhua taiao o [te] whenua (i konei, te kore pumau o ngā pari) he rerekē ki te pānga o ngā mahi a te tangata.[8] I muri i te arotake whānui i te ture mō ngā raruraru tūmataiti me ngā tūponotanga taiao, i whakatau te Kōti:[9]
…tērā pea he kawenga mō te whakararuraru tūmataiti e puta mai ana i tētahi tūponotanga taiao ina mōhio te kaiwhakapae, i tika rānei kia mōhio ia ki tēnā, engari kāore e mahi i ngā mahi tika hei ārai. I tēnei āhuatanga, e kiia ana kei te haere tonu te kaiwhakapae i te whakararuraru… Ina kāore te kaiwhakapae i hanga i te whakararuraru tūmataiti engari kei te haere tonu, ka puta ake he kawenga e ahu mai ana i te hapa, kaua i te tino tika, [10] .

I muri mai ka whakaarohia ngā āhuatanga e pā ana ki te whaitake. I kī te Kōti me aromatawaihia ngā mea e whaitake ana . Nā te mea ka rerekē pea ngā āhuatanga, i kīia kāore e taea te whakatau i ngā mea e hiahiatia ana e te whaitake me ngā āhuatanga e tika ana hei aromatawai. I whakaū te Kōti ko te kawenga a te kaipupuri whenua ki te kaipupuri whenua tata he mea ine, ā, me whai whakaaro ki ngā mea e taea ana.

I te whakamahi i ēnei mātāpono, i whakaarohia e te Kōti:

  • ngā mea i taea te mahi;
  • te pānga o te mōrearea e puta mai ana i ngā rawa o ngā taha e rua, arā, ehara i te mea ko te whenua o te Karauna anake te mōrearea;
  • ngā tūranga pūtea whakataurite o ngā rōpū;
  • mēnā ka whai hua ngā taha e rua i te mahi whakatikatika;
  • te anga ture i hangaia e te ture i whakamanahia i muri i ngā rū whenua i whakatakoto herenga ki te Karauna ki te "whakaora" i ngā rangatira o mua o te whenua; ā,
  • te hiranga o tēnei mea mō te painga o te marea.

I kitea e te Kōti Hupirimi ko te whakatakoto i tētahi herenga ki te Karauna ki te whakatinana i te whakaaro whakatika hapa i tukuna ki mua i ngā kōti o raro, i hipa atu i te mea e tika ana mō taua āhuatanga.

Heoi, kāore te Kōti i whakaae he hononga te tuku whenua ranu ki te whakatutukitanga a te Karauna i tana herenga whārite. Nā te mea ko te tikanga o tēnei take, ehara te tuku i taua tuku i te mea e hiahiatia ana mai i tētahi kaipupuri whenua tūmataiti.

I mea te Kōti, i te wā i whakaarohia ai ngā take e tika ana, kāore he mea i hiahiatia i te Karauna i tua atu i te whakatūpato i a Mr Young mō ngā tūponotanga e pā mai ana i te mōrearea, me te āwhina i a ia ki te uru atu ki te whenua. Kua oti i a ia ēnei mea e rua. Nō reira, kua tutuki i a ia tana kawenga ki a ia.

Ā, me pēhea rā a Mr Young?

Ahakoa kāore he uara o te whenua o Mr Young i tēnei wā, he kōrero whakamutunga tēnei e pā ana ki te tūranga o Mr Young i runga i te whakataunga a te Kōti. I te wā o te whakawakanga, i tohu te Karauna kei te noho tonu te tuku whenua ranu ki runga i te tēpu mā Mr Young e whakaae mēnā ka whakatau ia.

Ngā Tohutoro

[1] Young v Roia Matua [2023] NZSC 142.

[2] Whai muri i ngā rū whenua o Canterbury, i whakamanahia te Canterbury Earthquake Recovery Act 2011. I whakarōpūhia a Ōtautahi whānui ki ngā rohe e whā. Kāore i taea te hanga anō i te whenua i "rohe whero" i roto i te wā poto ki te wā waenga.

[3] Ko te kereme i whakarērea te takahi whenua.

[4] I waenganui o te tau 2015, ko Mr Young anō te rangatira o te whenua katoa me ngā whakapainga katoa o runga.

[5] Young v Roia Matua [2022] NZCA 391.

[6] Young , i runga ake i te n 1, i [6].

[7] Young , i runga ake i te n 1, i te [3], e whakahua ana i a Bill Atkin “Nuisance” i roto i a Stephen Todd (ed) Todd on Torts (9th ed, Thomson Reuters, Wellington, 2023) 579 i te 580.

[8] Young , i runga ake i te n 1, i [54], e whakahua ana i a Andrew Tettenborn me ētahi atu (ngā ētita) Clerk & Lindsell on Torts (24th ed, Sweet & Maxwell, Rānana, 2023) i [19–19].

[9] Young , i runga ake i te n 1, i [68].

[10] Ko te tikanga o te "taupānga pakari" ko koe tonu te tangata e whai kawenga ana, ahakoa te hapa.

Whakapā mai

Whakakīia te puka hei whakapā atu ki tā mātou tīma kia kite ai me pēhea mātou e āwhina ai, e whakapā mai rānei ki a mātou mō tētahi o ēnei e whai ake nei:

Waea: +64 9 486 7143

Waea Koreutu: 0508 WHARE

Waea Koreutu: 0508 284 534

Ngā Hāora Tari: Mane ki te Paraire 8:30 i te ata ki te 5:00 i te ahiahi (haunga ngā hararei tūmatanui)

Whakapā mai

Ētahi atu rauemi ka pai pea ki a koe

Mena i kitea e koe he whai hua tēnei tuhinga, ā, kei te hiahia koe ki te ako atu, he nui ngā rauemi kē atu kei runga i tā mātou paetukutuku. He whānuitanga ā mātou tuhinga me ngā aratohu mō ngā kaupapa maha, kua hangaia ia tuhinga hei whakarato i te māramatanga hohonu ake ki a koe mō te kaupapa. Ka akiaki mātou i a koe kia tūhuratia ēnei rauemi me te whakahōhonu ake i tō mōhiotanga.

Whānui , Whakatau

E ai ki te Kōti Pīra kua mārama katoa ngā mea, ā, kei te haere tonu ngā mahi i raro i te CCA: nō reira, tukuna he rārangi utu, ki te kore, utua!

Nā te whakataunga a te Kōti Matua i te tau kua hipa i puta ai he "wā whakapoauau" i roto i te umanga hanga whare e pā ana ki te utu...
Whānui

Te whakamātautau i ngā wai: E whai whakaaro ana te Kōti Matua o New South Wales ki te mātāpono ārai

Ka whakaū anō te Kōti ka taea te whakakore i te mātāpono ārai e ngā tikanga o te kirimana....
Whānui

Ina whakaaro koe he rohe tō te nui o tō taurangi whaiaro – engari kāore.

I roto i tētahi take Kōti Pīra tata nei, Cancian v Carters [2021] NZCA 397, i whai a Carters ki te whakamana i tētahi taurangi whaiaro ki a Mr...