Tekau ngā kōrero tere mō ngā tautohe kirimana hangahanga me te whakatau
1. He aha te kirimana hanga?
Ko te kirimana hanga he kirimana mō te whakahaere i ngā mahi hanga he whānui tōna whakamāramatanga, tae atu ki te hanga, te whakarerekētanga, te whakatikatika, te whakaora, te tiaki, te whakawhānui, te whakahoro, te wetewete, te tango rānei i tētahi whare, i tētahi hanganga rānei.
I whakawhanuitia ngā mahi hanga i te tau 2015 kia uru atu ai te hoahoa, te miihini me te ruri rahinga, kia taea ai hoki e ēnei kaitohutohu te uru atu ki ngā parenga utu o te Ture tae atu ki te tika ki te whakamutu i te mahi mō te kore utu me ngā tukanga whakatau hei whakatau i ngā tautohe utu. Ko te taha kē, ko te hunga e mahi ana i ngā mahi hanga ka pāngia e ngā kereme mō te takahi i te kirimana, te takahi i ngā pūtāhui ture i raro i te Ture Hanga 2004, me te takahi i ngā whakaritenga o te tupato me te pūkenga e pā ana ki tā rātou mahi.
2. Me tuhituhi te kirimana?
Kāore e hiahiatia kia tuhia he kirimana hanga kia uru ki roto i te Ture.
Heoi anō, me tuhituhi te tono utu mō ngā mahi i mahia i raro i tētahi kirimana hanga (e mōhiotia ana i raro i te Ture ko te kereme utu ) me tutuki hoki ngā whakaritenga o te Ture kia whai mana ai [1] kia uru atu ai ki ngā whakaritenga utu taunoa me te tika ki te whakamutu i te mahi i raro i te Ture.
3. He aha ngā momo tautohe ka taea te tuku ki te whakawakanga?
Kereme nama taunoa
Koinei ngā kereme mō te kore e tutuki i ngā whakaritenga hangarau o te tikanga utu i raro i te Ture. Mēnā kua tukuna he kereme utu tika e te kaiwhiwhi ki te kaiutu, ā, kāore te kaiutu e whakarato i tētahi wātaka utu hei whakautu i roto i te wā i whakaritea i raro i te wāhanga 22 o te Ture, kāore rānei e utua te katoa o te moni kua whakaritea i mua i te rā tika mō te utu, ka taea e te kaiwhakawā te whakatau ko te kaiutu te kawenga ki te utu i te katoa o te wāhanga kāore anō kia utua o te moni kua keremehia, kua whakaritea rānei, me te kore e hiahiatia e te kaikerēme te whakaatu i tōna tika ki te utu i runga i ngā take i raro i te kirimana.
Kereme mō ngā hiranga
Ngā tautohe mō ngā tika me ngā herenga matua o ngā rōpū. Ko ngā kereme noa mō te utu me ngā whakataunga tika me ngā herenga ka uru atu ki:
- ngā tautohe mō te whakamaoritanga o ngā kirimana;
- mēnā he rerekētanga tētahi mahi;
- mēnā he hapa te mahi, ka puta he herenga (me/ranei he tika) i te taha o te kaiwhakatū ki te whakatika;
- te whakaroa i ngā kereme wā tae atu ki ngā kereme utu e pā ana ki te wā, ngā kereme utu kino kua whakakorea rānei i muri mai;
- mēnā kei te wātea te wā;
- te tika ki te whakamutu, ki te whakamutu rānei i tētahi kirimana;
- ngā mana tuku;
- ngā take e pā ana ki ngā here;
- te whai mana ki tētahi Tiwhikete Whakaoti Mahi, Tiwhikete Whakaoti Whakamutunga rānei;
- te tika ki te tuku i ngā mea e puritia ana;
- te mana o ngā tipu, ngā taputapu me ngā rauemi;
- ngā kereme utu mō te takahi i te kirimana; me
- ngā kereme kirimana mō ngā utu mō te takahi i ngā whakaritenga o te āta whakaaro me te pūkenga e pā ana ki ngā kaitohutohu hoahoa, miihini me te ruri rahinga.
4. He aha mēnā he wāhanga whakatau tautohe kei roto i te kirimana e pā ana ki te takawaenga, ki te whakatau tautohe rānei?
Ka taea tonu e tetahi rōpū o te kirimana te tuku i ngā tautohe ki te whakatau i raro i te Ture, ahakoa he rerekē te tukanga whakatau tautohe e whakaratohia ana e te kirimana pērā i te takawaenga, te whakatau tautohe rānei. Kāore e taea e ngā rōpū te kirimana i waho o te Ture.
5. Me whakaae ngā rōpū ki te whakatau ko wai te kaiwhakawa?
6. He aha te whānuitanga o te mana whakahaere o te kaiwhakawā?
Ka taea e te kaiwhakawā te whakatau mēnā kei te whai kawenga tetahi o ngā rōpū ki tētahi kirimana hanga ki te utu i raro i te kirimana, mēnā kua takahia te kirimana (tae atu ki tētahi kupu kua tohua i raro i te Ture Hanga Whare 2004), ngā pātai e tautohetia ana mō ngā mana me ngā herenga o ngā rōpū i raro i taua kirimana, ngā take tāpiri, ngā take whai muri rānei, me/ētahi atu take ka whakaaetia e ngā rōpū mā te tuhituhi.
I ētahi wā, ka āhei te kaiwhakawā ki te whakaae i te tukunga o tētahi ota utu mō te papa hangahanga nō tētahi rōpū ki te kirimana hangahanga e whakawakia ana i roto i tētahi whakataunga, he hoa rānei nō taua tangata.
7. Kia pēhea te roa?
Ko te nuinga o ngā tautohe ka whakatauhia i roto i ngā wiki e ono mai i te tīmatanga o te tukanga.
8. He whakawakanga kei reira?
Kāo. Ko te tukanga whakatau ka tū katoa i runga i ngā tuhinga e whakawhitiwhitihia ana/e tukuna ana mā te īmēra. Nā tēnei ka tere ake te tukanga ki te whakataurite ki te whakawakanga, ki te whakatau whakatau rānei. I ngā wā tino rerekē, ka hiahia pea te kaiwhakawa kia toro atu ki te papa hanga, kia karanga rānei i tētahi hui hei matapaki, hei whakamārama rānei i ngā take, engari he tino onge ēnei wawaotanga.
9. He whakatau whakamutunga rānei a te kaiwhakawā?
He mea here te whakataunga a te kaiwhakawā ki ngā rōpū mō tēnei wā, ā, ka herea anō hoki ki ngā rōpū, ā, ka taea te whakamana kia kore rā anō te tautohe e whakatauhia mā te whakatau tautohe, mā ngā whakahaerenga a te kooti rānei, mā te whakaaetanga rānei.
10. Ā, mēnā kāore te rōpū i hinga e tutuki i te whakataunga a te kaiwhakawā?
- kua utua te moni e tika ana kia utua;
- kāore rawa he kirimana hanga;
- kāore anō kia tutukihia tētahi whakaritenga i whakatakotoria e te kaiwhakawa;
- nā te mea he panonitanga o te āhuatanga, ehara i te mea nā te kaiwhakautu i puta, kāore e taea te whakatutuki i te whakataunga; ā
- kāore anō kia hipa te rā (mēnā he rā) kua tohua i roto i te whakataunga mō te tutuki i ngā whakaritenga.
Te Tukanga Whakawa: