Te Whakatau i ngā Tautohe Hanga - He Kōwhiringa Pai Te Whakatau i ngā Take Hanga?

Haunga ētahi tūponotanga, ka pā te Ture Kirimana Hanga 2002 ( te Ture ) ki ngā kirimana hanga katoa e pā ana ki ngā mahi hanga i Aotearoa. Ko te whakatau ture i raro i te Ture te tukanga whakatau tautohe e whakamahia whānuitia ana i Aotearoa mō te whakatau i ngā tautohe hanga me te hanga, e tuku ana i tētahi tukanga tere me te māmā mō te whakatau i ngā tautohe i raro i ngā kirimana hanga. Ka ārai te Ture i tētahi rōpū kāore e pai ki te whakaroa, ki te karo rānei i te tukanga whakatau. Ka taea e te kaitono te whakarite i te whakatūnga tonu o tētahi kaiwhakawa me te kore he kōrerorero, he whakaaetanga rānei me tētahi atu rōpū e hiahiatia ana, ā, ka herea ia rōpū e te putanga ahakoa e whiriwhiri ana rātou ki te whai wāhi, kāore rānei. Nā tēnei ka waiho te whakatau hei taputapu whakatau tautohe whai hua, whai tikanga hoki.
Kaituhi(ngā): Natalia Villa

Tekau ngā kōrero tere mō ngā tautohe kirimana hangahanga me te whakatau

1. He aha te kirimana hanga?

Ko te kirimana hanga he kirimana mō te whakahaere i ngā mahi hanga he whānui tōna whakamāramatanga, tae atu ki te hanga, te whakarerekētanga, te whakatikatika, te whakaora, te tiaki, te whakawhānui, te whakahoro, te wetewete, te tango rānei i tētahi whare, i tētahi hanganga rānei.

I whakawhanuitia ngā mahi hanga i te tau 2015 kia uru atu ai te hoahoa, te miihini me te ruri rahinga, kia taea ai hoki e ēnei kaitohutohu te uru atu ki ngā parenga utu o te Ture tae atu ki te tika ki te whakamutu i te mahi mō te kore utu me ngā tukanga whakatau hei whakatau i ngā tautohe utu. Ko te taha kē, ko te hunga e mahi ana i ngā mahi hanga ka pāngia e ngā kereme mō te takahi i te kirimana, te takahi i ngā pūtāhui ture i raro i te Ture Hanga 2004, me te takahi i ngā whakaritenga o te tupato me te pūkenga e pā ana ki tā rātou mahi.

He whakairo mata āhua-pōturi

2. Me tuhituhi te kirimana?

Kāore e hiahiatia kia tuhia he kirimana hanga kia uru ki roto i te Ture.

Heoi anō, me tuhituhi te tono utu mō ngā mahi i mahia i raro i tētahi kirimana hanga (e mōhiotia ana i raro i te Ture ko te kereme utu ) me tutuki hoki ngā whakaritenga o te Ture kia whai mana ai [1] kia uru atu ai ki ngā whakaritenga utu taunoa me te tika ki te whakamutu i te mahi i raro i te Ture.

3. He aha ngā momo tautohe ka taea te tuku ki te whakawakanga?

Kereme nama taunoa

Koinei ngā kereme mō te kore e tutuki i ngā whakaritenga hangarau o te tikanga utu i raro i te Ture. Mēnā kua tukuna he kereme utu tika e te kaiwhiwhi ki te kaiutu, ā, kāore te kaiutu e whakarato i tētahi wātaka utu hei whakautu i roto i te wā i whakaritea i raro i te wāhanga 22 o te Ture, kāore rānei e utua te katoa o te moni kua whakaritea i mua i te rā tika mō te utu, ka taea e te kaiwhakawā te whakatau ko te kaiutu te kawenga ki te utu i te katoa o te wāhanga kāore anō kia utua o te moni kua keremehia, kua whakaritea rānei, me te kore e hiahiatia e te kaikerēme te whakaatu i tōna tika ki te utu i runga i ngā take i raro i te kirimana.

Kereme mō ngā hiranga

Ngā tautohe mō ngā tika me ngā herenga matua o ngā rōpū. Ko ngā kereme noa mō te utu me ngā whakataunga tika me ngā herenga ka uru atu ki:

  • ngā tautohe mō te whakamaoritanga o ngā kirimana;
  • mēnā he rerekētanga tētahi mahi;
  • mēnā he hapa te mahi, ka puta he herenga (me/ranei he tika) i te taha o te kaiwhakatū ki te whakatika;
  • te whakaroa i ngā kereme wā tae atu ki ngā kereme utu e pā ana ki te wā, ngā kereme utu kino kua whakakorea rānei i muri mai;
  • mēnā kei te wātea te wā;
  • te tika ki te whakamutu, ki te whakamutu rānei i tētahi kirimana;
  • ngā mana tuku;
  • ngā take e pā ana ki ngā here;
  • te whai mana ki tētahi Tiwhikete Whakaoti Mahi, Tiwhikete Whakaoti Whakamutunga rānei;
  • te tika ki te tuku i ngā mea e puritia ana;
  • te mana o ngā tipu, ngā taputapu me ngā rauemi;
  • ngā kereme utu mō te takahi i te kirimana; me
  • ngā kereme kirimana mō ngā utu mō te takahi i ngā whakaritenga o te āta whakaaro me te pūkenga e pā ana ki ngā kaitohutohu hoahoa, miihini me te ruri rahinga.

4. He aha mēnā he wāhanga whakatau tautohe kei roto i te kirimana e pā ana ki te takawaenga, ki te whakatau tautohe rānei?

Ka taea tonu e tetahi rōpū o te kirimana te tuku i ngā tautohe ki te whakatau i raro i te Ture, ahakoa he rerekē te tukanga whakatau tautohe e whakaratohia ana e te kirimana pērā i te takawaenga, te whakatau tautohe rānei. Kāore e taea e ngā rōpū te kirimana i waho o te Ture.

5. Me whakaae ngā rōpū ki te whakatau ko wai te kaiwhakawa?

Kāo. He maha ngā wā ka hē te mārama ki tēnei kōrero, ā, he nui te wā (me te moni) e moumouhia ana e ngā rōpū e ngana ana ki te whakaae ki tētahi kaiwhakawā. Kāore e taea te whakamana i tētahi whakaaetanga i mua i te puta o te tautohe, ā, he uaua ki te tae ki tētahi whakaaetanga (mō tētahi mea) ina oti te tautohe te whakapūmau. Ka taea e te kaitono te tono kia whakatūria he kaiwhakawā mai i tētahi Mana Whakatū Whakamana o tā rātou i whiriwhiri ai pērā i te Whare Whakawa mō ngā Tautohe Hanga Whare [2] me te kore e hiahiatia te whakaaetanga a te rōpū kē atu, me te kore rānei e kōrero ki a rātou mō te whakatūnga.

6. He aha te whānuitanga o te mana whakahaere o te kaiwhakawā?

Ka taea e te kaiwhakawā te whakatau mēnā kei te whai kawenga tetahi o ngā rōpū ki tētahi kirimana hanga ki te utu i raro i te kirimana, mēnā kua takahia te kirimana (tae atu ki tētahi kupu kua tohua i raro i te Ture Hanga Whare 2004), ngā pātai e tautohetia ana mō ngā mana me ngā herenga o ngā rōpū i raro i taua kirimana, ngā take tāpiri, ngā take whai muri rānei, me/ētahi atu take ka whakaaetia e ngā rōpū mā te tuhituhi.

I ētahi wā, ka āhei te kaiwhakawā ki te whakaae i te tukunga o tētahi ota utu mō te papa hangahanga nō tētahi rōpū ki te kirimana hangahanga e whakawakia ana i roto i tētahi whakataunga, he hoa rānei nō taua tangata.

7. Kia pēhea te roa?

Ko te nuinga o ngā tautohe ka whakatauhia i roto i ngā wiki e ono mai i te tīmatanga o te tukanga.

8. He whakawakanga kei reira?

Kāo. Ko te tukanga whakatau ka tū katoa i runga i ngā tuhinga e whakawhitiwhitihia ana/e tukuna ana mā te īmēra. Nā tēnei ka tere ake te tukanga ki te whakataurite ki te whakawakanga, ki te whakatau whakatau rānei. I ngā wā tino rerekē, ka hiahia pea te kaiwhakawa kia toro atu ki te papa hanga, kia karanga rānei i tētahi hui hei matapaki, hei whakamārama rānei i ngā take, engari he tino onge ēnei wawaotanga.

9. He whakatau whakamutunga rānei a te kaiwhakawā?

He mea here te whakataunga a te kaiwhakawā ki ngā rōpū mō tēnei wā, ā, ka herea anō hoki ki ngā rōpū, ā, ka taea te whakamana kia kore rā anō te tautohe e whakatauhia mā te whakatau tautohe, mā ngā whakahaerenga a te kooti rānei, mā te whakaaetanga rānei.

Whenua o Aotearoa

10. Ā, mēnā kāore te rōpū i hinga e tutuki i te whakataunga a te kaiwhakawā?

Ka taea e te rōpū angitu te tono kia whakamanahia te whakataunga mā te whakaurunga hei whakataunga i roto i te Kōti Takiwā.[3] ā, e tika ana kia whakahokia mai ā rātou utu tuturu me ā rātou utu whaitake mō te mahi pera. E rima noa ngā rā mahi a te tangata e tonoa ana kia whakatinanahia hei whakahē i te whakataunga. Kāore he mana whakahaere nui a te Kōti ki te whakakore i te whakataunga, ā, ka taea anake te whakakore i te mahi pera i runga i ngā take tino whaiti. Ko ēnei:
  • kua utua te moni e tika ana kia utua;
  • kāore rawa he kirimana hanga;
  • kāore anō kia tutukihia tētahi whakaritenga i whakatakotoria e te kaiwhakawa;
  • nā te mea he panonitanga o te āhuatanga, ehara i te mea nā te kaiwhakautu i puta, kāore e taea te whakatutuki i te whakataunga; ā
  • kāore anō kia hipa te rā (mēnā he rā) kua tohua i roto i te whakataunga mō te tutuki i ngā whakaritenga.
Ko te whakataunga ture i raro i te Ture he tukanga nui, whai hua hoki mā ngā rōpū ki te whakatau wawe i ngā tautohe hangahanga, me te utu tika hoki. He mea tino ātaahua tēnei mai i te tirohanga a te kaitono i te mea kāore e taea te kirimana i waho o te Ture, ko te tikanga kāore e taea e te kaiwhakautu kore hiahia te whakaroa, te karo, te whakapōrearea rānei i te tukanga whakatau. Nā te mea me utu tetahi moni kua whakatauhia kia utua e te kaiwhakawa, engari i ētahi wā onge, i roto i ngā rā mahi e rua i muri i te whiwhinga o te whakataunga, ka taea e ngā rōpū te neke tere ki te whakamana i tētahi whakataunga (me te whiwhi ota utu mō te papa hangahanga i ētahi wā) me te whakamutu i te mahi mēnā kāore taua utu e utua. Ka honoa ēnei āhuatanga katoa ki te whakarato i tētahi otinga tere, whai hua, me te utu tika hoki ki te whakatau i ngā tautohe hangahanga me te hangahanga me te whakahoki mai i te nama.

Te Tukanga Whakawa:

Te Tukanga Whakawa

Ngā Tohutoro

[1] Kei konei ētahi atu kōrero mō ngā whakaritenga motuhake mō tētahi kereme utu tika.

[2] Te Wāhanga 33(4) o te Ture. He Mana Whakatūnga Whaimana te Taraipiunara Taupatupatu Hanga Whare i raro i te Ture.

[3] Kei konei ētahi atu kōrero mō te whakatinanatanga.

Whakapā mai

Whakakīia te puka hei whakapā atu ki tā mātou tīma kia kite ai me pēhea mātou e āwhina ai, e whakapā mai rānei ki a mātou mō tētahi o ēnei e whai ake nei:

Waea: +64 9 486 7143

Waea Koreutu: 0508 WHARE

Waea Koreutu: 0508 284 534

Ngā Hāora Tari: Mane ki te Paraire 8:30 i te ata ki te 5:00 i te ahiahi (haunga ngā hararei tūmatanui)

Whakapā mai

Ētahi atu rauemi ka pai pea ki a koe

Mena i kitea e koe he whai hua tēnei tuhinga, ā, kei te hiahia koe ki te ako atu, he nui ngā rauemi kē atu kei runga i tā mātou paetukutuku. He whānuitanga ā mātou tuhinga me ngā aratohu mō ngā kaupapa maha, kua hangaia ia tuhinga hei whakarato i te māramatanga hohonu ake ki a koe mō te kaupapa. Ka akiaki mātou i a koe kia tūhuratia ēnei rauemi me te whakahōhonu ake i tō mōhiotanga.

Whakataunga

E whakahē ana te Kōti Matua i te arotake whakawa o ngā whakataunga whakawa, engari tera pea kua waiho te ngeru ki roto i ngā kukupa i runga i te koretake.

I roto i te keehi a Sam Pemberton Civil Ltd v Robertson, [1] i whakaarohia e te Kōti Matua ngā tono mō te arotake ā-ture o ngā whakataunga whakatau e rua e pā ana. I te whakakorenga...
Te Whakatikatika i te Raina Hiko
Whakataunga

Kia marino, kia haere tonu: Kua hurihia e te Kōti Pīra o Ingarangi te whakataunga tautohenga a te Kōti Matua, ā, kua whakamāramahia ngā mātāpono ārahi i roto i ngā whakataunga raupapa

I puta te āwangawanga i te Kōti Matua o Ingarangi i te tīmatanga o tēnei tau i tana whakatau i takahia e te kaiwhakawā te tika tūturu mā te pupuri i a ia anō kia herea e...
Whakataunga

I ara ake ngā tautohetohe mō te whakakorenga me te aukati i roto i te tautohe utu wā poto

Kua whakamāramahia e te keehi a te Kōti Pīra o Ingarangi mō A & V Building Solutions Limited v J & B Hopkins Limited ngā take e pā ana ki ngā rōpū...