Te tikanga pupuri o nāianei
Ko ngā moni pupuri he moni e puritia ana e tētahi rōpū ki tētahi kirimana hanga mai i tētahi moni e utua ana ki tētahi atu rōpū. Ko te tikanga he āhuatanga i waenganui i tētahi kaiwhakatū (te kaiutu) me tētahi kaiwhakatū iti (te kaiwhiwhi). Ka puritia e te kaiutu tētahi ōrau o ngā moni e utua ana hei momo pūtāhui, hei whakarite hoki kia mahia te mahi ki tētahi paerewa tika [4] me te whakatutuki i ngā herenga i raro i te kirimana. Ko ngā moni pupuri ka utua i te nuinga o te wā ina pau te wā nama, ā, ka roa pea mō ētahi marama.
E mea ana te Ture kāore te moni pupuri e kiia he mea pupuri i runga i te whakawhirinakitanga, engari me pupuri noa i runga i te whakawhirinakitanga [5] . He maha ngā wā ka konatunatua ngā moni pupuri ki te whakapaipai mahi a te kamupene hanga (nā te mea he mea tika kia haere tonu ai ngā kaupapa o nāianei me/ranei ngā kaupapa o muri mai). Kāore tēnei e tupu mēnā he whakaritenga whakawhirinakitanga tikanga kei te whakamahia. [6] E pā ana ki tēnei, kāore he whakaritenga o te kaupapa o nāianei i raro i te Ture kia puritia te moni pupuri ki roto i ngā pūkete peeke motuhake. Nō reira, ina tae ki te wā ki te utu i ngā moni pupuri ki te kaiwhiwhi, tērā pea kāore te moni e wātea ana, hei tauira, tērā pea kua riro te kamupene hanga ki te mana whakahaere i muri i te tīmatanga o te kaupapa.
Ahakoa he nui te mōrearea o ēnei āhuatanga ki ngā kaiwhiwhi, kei reira tonu ngā whiu kāore e tika ana mō ngā rōpū kāore e tutuki i ngā whakaritenga o te whakawhirinakitanga i raro i te Ture. I tēnei wā, he tino māmā te mawhiti atu i te kore tutuki i ngā whakaritenga, ā, ko te mutunga iho, ka waiho te kaiwhiwhi kia kore e utua.
Te Pire hou
I te 1 o Hune 2021, i whakaurua te Pire Whakatikatika mō ngā Kirimana Hanga (Moni Pupuri) (te Pire). E whakaaro ana te Pire kia whakapakarihia te pūnaha pupuri moni o nāianei mā te tūtohu i ētahi huringa nui. Ko te nuinga o ngā huringa kua tūtohutia e aro ana ki te whakapai ake i te tiakitanga (te kore rānei o taua tiakitanga) e tukuna ana ki ngā kaiwhiwhi.
Puritia i runga i te whakawhirinaki
E whakaaro ana te Pire kia puta he whakawhirinakitanga ture ina huri ngā moni hei moni pupuri [7] . E whakatau ana ko te moni pupuri he taonga whakawhirinaki, ahakoa kua piri te kaiutu ki te tikanga pupuri i raro i te Ture, kāore rānei [8] . I te mea kua waiho ngā moni pupuri hei taonga whakawhirinaki i raro i te ture, ka puritia motuhaketia te moni pupuri mēnā ka kore e taea te utu e te kamupene. He nui ake te tiaki a tēnei i te kaiwhiwhi i te tikanga o nāianei. Hei taonga whakawhirinaki, ka tiakina te moni pupuri kei konatunatua ki te whakapaipai mahi a te kamupene utu, ā, ka whai mana ngā ture o te ture noa me te tika e pā ana ki ngā whakawhirinaki.
Ka mutu te whakawhirinakitanga ina utua katoatia ngā moni pupuri ki te kaiwhiwhi, ina mutu rānei te utu mō tētahi atu take (hei tauira, kāore pea te kaiwhiwhi i mahi i te mahi ki te paerewa e tika ana). Mena ka whakatūria he kaiwhiwhi, he kaiwhakakore rānei, ka noho ko ia hei kaitiaki mō te moni pupuri, ā, ka mutu te kaiutu i te noho hei kaitiaki. [9] He mea nui tēnei hei tiaki i ngā kaiwhiwhi.
Ngā hara me ngā whiu
Ngā pūkete peeke motuhake me ngā tuhinga whaimana
E hiahiatia ana e te Pire kia puritia te moni katoa o ngā moni pupuri e utua ana ki te kaiwhiwhi i roto i tētahi pūkete peeke o Aotearoa, i tētahi atu tuhinga rānei e whai mana ana [13] , pērā i tētahi kaupapa here inihua, i tētahi taurangi peeke rānei. [14] Kāore e taea te whakamahi i ia pūkete peeke motuhake mō tētahi atu kaupapa i tua atu i te pupuri i ngā moni pupuri, ā, me whakauru ngā kupu "pūkete whakawhirinaki moni pupuri" ki te ingoa o te pūkete.
Te pupuri tuhinga
E hiahiatia ana e te Pire kia puritia ngā tuhinga kaute tika kia taea ai te whakarite i ngā tauākī pūtea. [15] Me pupuri ngā pūkete pukapuka motuhake mō ia kaiwhiwhi utu (arā, mō ia kaimahi kirimana iti) me ia kirimana hanga takitahi. Ka pā anō hoki ngā herenga pupuri tuhinga rite ki ngā tuhinga e tutuki ana.
Ngā herenga whakaatu me te ripoata tonu
He huringa pai
Ahakoa kāore e kore ka piki ake te nui o te whakahaere e uru ana ki te whakahaere i ngā moni pupuri i roto i te Pire, ko te pikinga ake o te tiakitanga me te rere o ngā mōhiohio e tukuna ana e ia ki ngā kaiwhiwhi he tohu i ngā mahi pai, ā, he whakaata i ngā tikanga o tāwāhi. Kāore e taea e ngā kaiutu te whakamahi i te moni pupuri hei pūtea mahi, me te whakauru i ngā moni pupuri ki ētahi atu moni, nā te mea ka kiia ngā moni kei runga i te whakawhirinakitanga, ā, me pupuri hoki ki roto i ngā pūkete motuhake. Hei whakamutunga, ka whakaratohia he nui ake te haumarutanga ki ngā kaiwhiwhi ina tae mai ki ngā moni pupuri, ā, ka iti ake te tūponotanga kāore rātou e whiwhi moni pupuri i te mutunga o te wā nama.
Ngā taahiraa e whai ake nei
Kua tukuna te Pire ki te Komiti Waka me te Hanganga. Ko te rā kati mō ngā tukunga ko te 23 o Hūrae 2021, ā, ko te rā kati mō te pūrongo ko te 11 o Noema 2021. Mēnā ka paahitia te Pire, ka whai mana i roto i ngā marama e ono i muri i te whakaaetanga a te kingi, ā, pērā i ngā huringa pupuri taketake, e whakaarohia ana ko te nuinga o ngā whakaritenga hou ka pā noa ki ngā kirimana hanga i uru atu i muri i te whai mana o te Pire. Heoi, ko ngā huringa e pā ana ki te tūranga o te kaiwhakakore/kaiwhiwhi ka pā tika ki ngā whakakorenga/kaiwhiwhi katoa, ahakoa te wā i uru atu ai te kirimana.
Ngā Tohutoro
[1] Ko te pūnaha pupuri taonga i Aotearoa e whakahaeretia ana e ngā wāhanga 18A ki te 18I o te Ture Kirimana Hanga 2002 i whai mana i te 31 o Poutū-te-rangi 2017.
[2] Bennett & Ors v Ebert Construction Limited (i roto i te whakawhiwhinga me te whakakorenga) [2018] NZHC 2934.
[3] Pire Whakatikatika mō ngā Kirimana Hanga (Moni Pupuri).
[4] Bennett i [33].
[5] Te Wāhanga 18C o te Ture Kirimana Hanga 2002.
[6] Bennett i [71].
[7] Te Rārangi 18C(2) o te Pire.
[8] Te Rārangi 18C(4)(b) o te Pire.
[9] Te Rārangi 18J(2) o te Pire.
[10] Te Rārangi 18DA(1)(a) o te Pire.
[11] Te Rārangi 18DA(1)(b) o te Pire.
[12] Te Rārangi 18DA(3)(a) o te Pire.
[13] Te Rārangi 18D(2) o te Pire.
[14] Te Rārangi 18E o te Pire.
[15] Te Wāhanga 18FC(2)(a) o te Pire.
[16] Te Wāhanga 18FC(1) o te Pire.