Kua whakamanahia e te Paremata ngā whakatikatika whānui ki te pūnaha utu hangahanga

Nō nā tata nei te Paremata i whakamana i tētahi ture e āhei ai ngā huringa whānui ki te Ture Kirimana Hanga 2002. I paahitia te Ture Whakatikatika Kirimana Hanga (Moni Pupuri) 2023 i tōna pānuitanga tuatoru i te Wenerei 29 Poutū-te-rangi, ā, i whakaaetia e te Ariki i te 5 o Paenga-whāwhā. E pā ana te ture ki te whakamahinga me te tiaki i te moni pupuri e puritia ana e ngā kaiwhakatū matua. Ko tōna whāinga he whakapakari i ngā whakaritenga o nāianei kia pai ai te haumarutanga ki ngā kaiwhakatū iti.
Kaituhi(ngā): Alexander Lyall

Ngā whakaritenga o nāianei

E hiahiatia ana i roto i te Ture Kirimana Hanga 2002 (te CCA ) i tēnei wā, ina pupuri te kaiwhakatū matua (e kiia nei ko te rōpū A i roto i te CCA) i te moni pupuri mō te kaiwhakatū iti (e kiia nei ko te rōpū B i roto i te CCA), me mahi i roto i tētahi whakawhirinakitanga me te kaiwhakatū iti hei painga. Ka taea te pupuri i te moni i roto i te moni, i ngā rawa wai, i tētahi taputapu pūtea rānei.

Tātaitanga Whare

Ngā Huringa

He whakamārama mō te aha te moni pupuri

Ahakoa kua puritia, kua utua rānei tētahi wāhanga o te moni ki te kaimahi kirimana, ka kiia ngā moni he moni pupuri. Ka kitea te pānga o tēnei panonitanga i ngā wā ka kore e taea e te kaimahi kirimana matua te utu. Kaua te kaimahi kirimana kua utua wāhanga e pai ake tōna tūranga i te kaimahi kirimana kāore anō kia utua.

Te moni pupuri e puritia ana i roto i te whakawhirinakitanga

E whakamārama ana te Ture Whakatikatika mō ngā Kirimana Hanga (Moni Pupuri) 2023 (te Ture) ka puritia aunoatia te moni pupuri i runga i te whakawhirinakitanga e te kaiwhakatū matua. Mā tēnei ka kore e hiahiatia he whakaaro mārama kia rongoatia te moni pupuri i roto i te whakawhirinakitanga.

Kia utua te moni pupuri ki te kaimahi kirimana iti, kāore e waiho hei taonga whakawhirinaki. Tērā pea ka puta tēnei ina whakamahia ngā moni e te kaimahi kirimana matua hei whakatika i ngā hapa.  

Te pupuri moni pupuri

Me pupuri e te kaiwhakatū matua te moni pupuri ki roto i tētahi pūkete peeke, me waiho rānei hei kaupapa mō tētahi taputapu pūtea e tika ana, pērā i te inihua, i tētahi here utu rānei.

Ka whakaritea ngā whakaritenga mō taua tiaki ina puritia te moni pupuri ki te pūkete putea. Mēnā ka puta tēnei āhuatanga:

  • me whakamahi noa te pūkete hei pupuri i te moni pupuri; ā,
  • Me whakamōhio te kaiwhakahaere matua ki te peeke he pūkete whakawhirinaki te pūkete hei pupuri moni pupuri.

Me ripoata te āhua o te moni pupuri

Ka tukuna e te kaiwhakatū matua ngā mōhiohio kua tohua ki te kaiwhakatū iti i te wā e puritia ai te moni. Mai i taua wā, me tuku ngā mōhiohio e tika ana ki te kaiwhakatū iti i ia toru marama, i te iti rawa. Hei whakauru atu ki aua mōhiohio ko:

  • te moni whakamutunga i puritia, te kirimana hanga motuhake e pā ana ki taua mea, tōna rā i puritia ai; me
  • te tapeke o te moni pupuri e puritia ana e te kaiwhakatū matua mā te kaiwhakatū iti.

I roto i ēnei āhuatanga, he mea tika kia whakapuakina e te kaiwhakahaere matua ēnei mōhiohio:

  • Mena kua whiriwhiria he peeke, me whakamōhio mai e te kaiwhakatū matua te ingoa o taua peeke, tae atu ki te peka me te ingoa o te pūkete peeke;
  • mēnā he pukapuka tārewa motuhake tō te pūkete e rongoa ana te moni, ko te ingoa o te pukapuka tārewa a te kaituku kirimana me te tapeke toenga e puritia ana mō te kaituku kirimana; ā
  • mēnā kei te whakamahi te kaiwhakatū matua i tētahi taputapu pūtea, me whakauru te ingoa o te kaiwhakaputa, ngā mōhiohio e tika ana hei tautuhi i te taputapu, me te nui o te moni i tiakina.

Ka pā he whiu mēnā he teka, he maminga rānei ngā kōrero i tukuna.

Te whakakorenga, te whakawhiwhinga rānei i te mana whakahaere

Mena ka whakanohoia te kaiwhakatū matua ki roto i te mana whakahaere, ki te mana whakahaere rānei, ka whakamahia e te kaiwhakatū, e te kaiwhiwhi rānei tētahi whakawhirinakitanga hei pupuri i te moni pupuri. Kātahi ka whakawhitia ngā kawenga e puritia ana e te kaiwhakatū matua ki te kaiwhakatū, ki te kaiwhiwhi rānei. E whai ana te Ture ki te whakarerekē i te āhuatanga o nāianei mō ngā kaiwhakatū me ngā kaiwhiwhi, me tono rātou ki te kooti mō ngā tohutohu. Mā te whakamārama kāore ngā kaiwhakatū me ngā kaiwhiwhi e whai kawenga mō tētahi mahi hē, turekore rānei i mahia i mua i tō rātou whakatūnga.

Te Whakatutukitanga

Ko tētahi o ngā panonitanga nui ki te CCA ko te whakaurunga o ngā whakaritenga whiu mō te kore e tutuki i ngā whakaritenga. Ko ēnei whiu ko:

  • he whiu tae atu ki te $200,000 mō te korenga e pupuri i te moni pupuri i runga i te huarahi i whakaahuatia e te CCA;
  • he whiu tae atu ki te $50,000 mō te kore e pupuri i ngā kaute tika; ā,
  • he whiu tae atu ki te $50,000 mō te kore e whakarato i ngā pūrongo auau mō te moni pupuri.

Ka taea hoki e ia kaiwhakahaere te whai kawenga whaiaro mō te kore e pupuri tika i te moni pupuri mēnā he kamupene te kaiwhakatū matua. Tērā pea ka whiua he utu whiu ki te kaiwhakahaere tae atu ki te $50,000 i roto i tēnei āhuatanga. Me mōhio, e pā ana tēnei whiu ki te takahi kotahi. Ehara i te whiu kotahi mō ngā takahi maha. Mēnā ka whakawakia tētahi kaiwhakahaere mō te kore aro ki ngā tohutohu a te CCA mō ngā kaiwhakatū iti e rima, ka whakanuia te tapeke o taua whiu kia rima ngā whakarea.

Ka taea e te Manatū Pakihi, Auahatanga me te Mahi te tirotiro me te whakatinana i ngā hara pupuri moni. Tērā pea ka pāngia ētahi atu whiu mēnā kāore ngā kaimahi matua e whakarato i ngā mōhiohio e hiahiatia ana hei āwhina i ngā tirotirohanga.

Ka whai mana te ture i te Oketopa 2023, kia wātea ai ngā kamupene hanga ki te arotake i ā rātou rautaki pūtea.

Whakapā mai

Whakakīia te puka hei whakapā atu ki tā mātou tīma kia kite ai me pēhea mātou e āwhina ai, e whakapā mai rānei ki a mātou mō tētahi o ēnei e whai ake nei:

Waea: +64 9 486 7143

Waea Koreutu: 0508 WHARE

Waea Koreutu: 0508 284 534

Ngā Hāora Tari: Mane ki te Paraire 8:30 i te ata ki te 5:00 i te ahiahi (haunga ngā hararei tūmatanui)

Whakapā mai

Ētahi atu rauemi ka pai pea ki a koe

Mena i kitea e koe he whai hua tēnei tuhinga, ā, kei te hiahia koe ki te ako atu, he nui ngā rauemi kē atu kei runga i tā mātou paetukutuku. He whānuitanga ā mātou tuhinga me ngā aratohu mō ngā kaupapa maha, kua hangaia ia tuhinga hei whakarato i te māramatanga hohonu ake ki a koe mō te kaupapa. Ka akiaki mātou i a koe kia tūhuratia ēnei rauemi me te whakahōhonu ake i tō mōhiotanga.

Whānui

Kirimana hanga kua whakatikatikaina NZS 3910:2023

Whai muri i ngā whakawhitiwhiti kōrero maha, ngā urupare me te tuhi, ka tukuna e Standards New Zealand tētahi NZS 3910 kua whakahoutia, koinei te whakahoutanga nui rawa atu mai i te tau 1987 ki te...
Whānui

I hinga te tautohe mō te whakakikorua hapa o ngā kaihanga whare i te riri

I roto i te keehi Goodman-Jones v Hughey & ors [2023] NZHC 604, i tono ētahi kaihanga whare mohio tokorua i tētahi kereme mō ngā utu mō te whakaurunga hapa o te uhi...