Ngā whakaritenga o nāianei
E hiahiatia ana i roto i te Ture Kirimana Hanga 2002 (te CCA ) i tēnei wā, ina pupuri te kaiwhakatū matua (e kiia nei ko te rōpū A i roto i te CCA) i te moni pupuri mō te kaiwhakatū iti (e kiia nei ko te rōpū B i roto i te CCA), me mahi i roto i tētahi whakawhirinakitanga me te kaiwhakatū iti hei painga. Ka taea te pupuri i te moni i roto i te moni, i ngā rawa wai, i tētahi taputapu pūtea rānei.
Ngā Huringa
He whakamārama mō te aha te moni pupuri
Ahakoa kua puritia, kua utua rānei tētahi wāhanga o te moni ki te kaimahi kirimana, ka kiia ngā moni he moni pupuri. Ka kitea te pānga o tēnei panonitanga i ngā wā ka kore e taea e te kaimahi kirimana matua te utu. Kaua te kaimahi kirimana kua utua wāhanga e pai ake tōna tūranga i te kaimahi kirimana kāore anō kia utua.
Te moni pupuri e puritia ana i roto i te whakawhirinakitanga
E whakamārama ana te Ture Whakatikatika mō ngā Kirimana Hanga (Moni Pupuri) 2023 (te Ture) ka puritia aunoatia te moni pupuri i runga i te whakawhirinakitanga e te kaiwhakatū matua. Mā tēnei ka kore e hiahiatia he whakaaro mārama kia rongoatia te moni pupuri i roto i te whakawhirinakitanga.
Kia utua te moni pupuri ki te kaimahi kirimana iti, kāore e waiho hei taonga whakawhirinaki. Tērā pea ka puta tēnei ina whakamahia ngā moni e te kaimahi kirimana matua hei whakatika i ngā hapa.
Te pupuri moni pupuri
Me pupuri e te kaiwhakatū matua te moni pupuri ki roto i tētahi pūkete peeke, me waiho rānei hei kaupapa mō tētahi taputapu pūtea e tika ana, pērā i te inihua, i tētahi here utu rānei.
Ka whakaritea ngā whakaritenga mō taua tiaki ina puritia te moni pupuri ki te pūkete putea. Mēnā ka puta tēnei āhuatanga:
- me whakamahi noa te pūkete hei pupuri i te moni pupuri; ā,
- Me whakamōhio te kaiwhakahaere matua ki te peeke he pūkete whakawhirinaki te pūkete hei pupuri moni pupuri.
Me ripoata te āhua o te moni pupuri
Ka tukuna e te kaiwhakatū matua ngā mōhiohio kua tohua ki te kaiwhakatū iti i te wā e puritia ai te moni. Mai i taua wā, me tuku ngā mōhiohio e tika ana ki te kaiwhakatū iti i ia toru marama, i te iti rawa. Hei whakauru atu ki aua mōhiohio ko:
- te moni whakamutunga i puritia, te kirimana hanga motuhake e pā ana ki taua mea, tōna rā i puritia ai; me
- te tapeke o te moni pupuri e puritia ana e te kaiwhakatū matua mā te kaiwhakatū iti.
I roto i ēnei āhuatanga, he mea tika kia whakapuakina e te kaiwhakahaere matua ēnei mōhiohio:
- Mena kua whiriwhiria he peeke, me whakamōhio mai e te kaiwhakatū matua te ingoa o taua peeke, tae atu ki te peka me te ingoa o te pūkete peeke;
- mēnā he pukapuka tārewa motuhake tō te pūkete e rongoa ana te moni, ko te ingoa o te pukapuka tārewa a te kaituku kirimana me te tapeke toenga e puritia ana mō te kaituku kirimana; ā
- mēnā kei te whakamahi te kaiwhakatū matua i tētahi taputapu pūtea, me whakauru te ingoa o te kaiwhakaputa, ngā mōhiohio e tika ana hei tautuhi i te taputapu, me te nui o te moni i tiakina.
Ka pā he whiu mēnā he teka, he maminga rānei ngā kōrero i tukuna.
Te whakakorenga, te whakawhiwhinga rānei i te mana whakahaere
Mena ka whakanohoia te kaiwhakatū matua ki roto i te mana whakahaere, ki te mana whakahaere rānei, ka whakamahia e te kaiwhakatū, e te kaiwhiwhi rānei tētahi whakawhirinakitanga hei pupuri i te moni pupuri. Kātahi ka whakawhitia ngā kawenga e puritia ana e te kaiwhakatū matua ki te kaiwhakatū, ki te kaiwhiwhi rānei. E whai ana te Ture ki te whakarerekē i te āhuatanga o nāianei mō ngā kaiwhakatū me ngā kaiwhiwhi, me tono rātou ki te kooti mō ngā tohutohu. Mā te whakamārama kāore ngā kaiwhakatū me ngā kaiwhiwhi e whai kawenga mō tētahi mahi hē, turekore rānei i mahia i mua i tō rātou whakatūnga.
Te Whakatutukitanga
Ko tētahi o ngā panonitanga nui ki te CCA ko te whakaurunga o ngā whakaritenga whiu mō te kore e tutuki i ngā whakaritenga. Ko ēnei whiu ko:
- he whiu tae atu ki te $200,000 mō te korenga e pupuri i te moni pupuri i runga i te huarahi i whakaahuatia e te CCA;
- he whiu tae atu ki te $50,000 mō te kore e pupuri i ngā kaute tika; ā,
- he whiu tae atu ki te $50,000 mō te kore e whakarato i ngā pūrongo auau mō te moni pupuri.
Ka taea hoki e ia kaiwhakahaere te whai kawenga whaiaro mō te kore e pupuri tika i te moni pupuri mēnā he kamupene te kaiwhakatū matua. Tērā pea ka whiua he utu whiu ki te kaiwhakahaere tae atu ki te $50,000 i roto i tēnei āhuatanga. Me mōhio, e pā ana tēnei whiu ki te takahi kotahi. Ehara i te whiu kotahi mō ngā takahi maha. Mēnā ka whakawakia tētahi kaiwhakahaere mō te kore aro ki ngā tohutohu a te CCA mō ngā kaiwhakatū iti e rima, ka whakanuia te tapeke o taua whiu kia rima ngā whakarea.
Ka taea e te Manatū Pakihi, Auahatanga me te Mahi te tirotiro me te whakatinana i ngā hara pupuri moni. Tērā pea ka pāngia ētahi atu whiu mēnā kāore ngā kaimahi matua e whakarato i ngā mōhiohio e hiahiatia ana hei āwhina i ngā tirotirohanga.
Ka whai mana te ture i te Oketopa 2023, kia wātea ai ngā kamupene hanga ki te arotake i ā rātou rautaki pūtea.