Kua Pānuitia ngā Ture Hoko Hou a te Kāwanatanga (Putanga 4)

Kaituhi(ngā): Michael Weatherall rāua ko Lisa Curran
Pae Hanga

I whakaputaina te putanga tuawhā o ngā Ture Hoko Kāwanatanga (Ngā Ture) i tēnei marama. Koinei ngā paerewa mahi pai mō te hokohoko a te kāwanatanga, ā, i whakahoutia whakamutunga i te marama o Poutū-te-rangi 2015.

E pā ana ngā Ture ki ngā tari ratonga tūmatanui katoa, ki ngā pirihimana, ki ngā ope taua ārai me ngā tari ratonga kāwanatanga, ā, e tumanakohia ana, e whakatenatenahia ana rānei kia whai whakaaro ki ēnei Ture ētahi atu tari kāwanatanga matua me ngā tari kāwanatanga ā-rohe.

E $41 piriona tāra te utu e whakapaua ana e ngā tari kāwanatanga (tata ki te 18 ōrau o te GDP o Aotearoa) ia tau ki ngā taonga me ngā ratonga mai i ngā kaiwhakarato o waho. He mea nui ngā Ture ki ngā mahi a te Kāwanatanga ki te whakarato i te uara tūmatanui me ngā ratonga tūmatanui pai ake.

Kei ngā tari kāwanatanga te wā tae noa ki te 1 o Oketopa o tēnei tau hei whakarite mō ngā Ture hou, ahakoa ka taea e rātou te whakamahi tonu i ngā Ture. Ko ngā huringa nui ko:

  • He whānui ake ngā āhuatanga hei whakaaroaro i te wā e rapu ana i ngā rauemi.
  • Ngā panonitanga ki ngā hokonga hanga.
  • Te pikinga ake o ngā herenga pūrongo.

Hei whakamōhiotanga māu, ka whakamāramahia e mātou ētahi o ngā huringa matua.

Te whakamahi i ngā mahi hokohoko hei whakatutuki i ngā putanga pāpori me te ōhanga whānui

I roto i te putanga tuatoru o ngā Ture, i kōrero whānuitia te hiahia o ngā tari ki te whakatau taurite i ngā whakataunga e whai whakaaro ana ki ngā pānga pāpori, taiao me te ōhanga o ngā whakaaetanga i mahia.

He tino whakahau ngā Ture hou, he tino whakatenatena, ā, i ētahi wā e hiahia ana ngā tari ki te whai whakaaro ki ngā painga tuarua, tae atu ki ngā putanga taiao, pāpori, ōhanga me te ahurea i te wā e whakatau ana i te rapu rauemi.

Te Whakatinana i ngā Putanga Matua

E whā ngā Putanga Matua e tautuhia ana e ngā Ture, he iti noa iho ēnei e whakahē:

  • Whakanui ake i te urunga atu a ngā pakihi o Aotearoa ki ngā hoko a te kāwanatanga.
  • Whakanuia te rahi me te taumata pūkenga o te hunga mahi hanga whare o te kāinga.
  • Whakapai ake i ngā āhuatanga mō ngā kaimahi, me te whakarite i te kaha o ngā pakihi o Aotearoa ki te hokohoko ā muri ake nei.
  • Tautokohia te whakawhiti ki tētahi ōhanga kore tukunga para, me te āwhina i te Kāwanatanga kia tutuki ai tana whāinga kia whakaitihia te nui o ngā para i te tau 2020 me tua atu.

Kāore ngā putanga matua i te mea whakahauhia mō ngā tari katoa. Ka tohua e te Kāwanatanga ētahi kirimana, ētahi rāngai rānei hei whakatinana i tētahi, i ētahi rānei o ēnei putanga matua.

Te whakanui ake i te urunga atu mō ngā pakihi o Aotearoa

I te wā e hoko ana i ngā kirimana hanga, me whakaaro ngā tari ki te huarahi e taea ai e rātou te waihanga i ngā whai wāhitanga mō ngā pakihi o Aotearoa. E mōhio ana tēnei he iti ake te kaha mahi a ngā kamupene o roto, ā, he iti ake te kaha ki te whakamahi i ngā ōhanga tauine i ngā kaiwhakataetae o te ao. Whai muri i te rapu rauemi, me aroturuki ngā tari i ngā herenga a ngā rōpū kirimana e pā ana ki te whakapiki i te urunga atu mō ngā pakihi o Aotearoa.

Hei tauira, ko te whakarite i ngā hoko ki ngā wāhanga motuhake me te whakaputa hei tono tuku me ngā kāwai iti motuhake, kia taea ai e ngā umanga iti o Aotearoa te whakataetae. Mēnā kāore e taea te wehewehe pēnei, ka akiakihia ngā tari ki te mahi tahi me ngā rōpū kirimana hei whakaaro me pēhea te whakauru i ngā pakihi o Aotearoa ki te mekameka tuku.

Me pānuihia tēnei whakaritenga ki te ture 3, e kī ana me "whakaaetia ngā kaiwhakarato mai i tētahi atu whenua kia kaua e iti iho te pai o ā rātou mahi ki ngā kaiwhakarato o Aotearoa", e whakaata ana hoki tēnei i ngā herenga i roto i te maha o ngā FTA.

Tirohanga o te Pourewa Rangi

Ngā pūkenga hanga me te whakangungu, te whakapai ake i ngā āhuatanga mō ngā kaimahi (ture 18 me 19)

Me whakauru e ngā tari ngā pātai mō te whakawhanake pūkenga me ngā mahi whakangungu a te kaiwhakarato me ā rātou kaimahi kirimana ina hoko mahi hanga neke atu i te $9 miriona. E whakaatu ana tēnei i te kaupapa matua a te Kāwanatanga kia whakapiki ake i te kaha me te kaha o te hunga mahi hanga.

E hiahiatia ana hoki e ngā Ture kia whakatakotohia e ngā kirimana kua tohua ngā tumanakohanga mō te tutuki a ngā kaiwhakarato i ngā paerewa haumaru me ngā aratohu MBIE e pā ana. Kāore e taea e ngā tari te whakaaro noa ka tutuki i ngā whakaritenga a ngā kaimahi kirimana, ā, me aroturuki rātou i aua whakaritenga.

Te neke ki te kore tukunga me te hoahoa i te para mai i te pūnaha (ture 20)

Me tautoko ngā tari e whakauru ana ki ngā kirimana kua tohua i te hokonga mai o ngā taonga, ratonga me ngā mahi he iti te tukunga me te iti te para, me te whakatenatena i te auahatanga hei whakaiti i ngā pānga o ngā tukunga me ngā para mai i ngā taonga me ngā ratonga.

E akiakihia ana ngā tari katoa kia tautoko i ēnei whāinga, ahakoa ehara i te mea he mea whakahau.

E aro nui ana ngā ture ki te kirimana waka ā-Kāwanatanga Katoa (he kirimana kua tohua) me ngā aratohu kua whakaputaina e te MBIE e pā ana ki ngā kōwhiringa waka iti-tukunga.

Te hoko whare (ture 18, 64, 69)

Ka pā ngā Ture ki te maha atu o ngā mahi hanga hou, ā, ka whakaitihia te paepae uara e tika ana mai i te $10 miriona ki te $9 miriona (me te whakarite hoki mō tētahi arotake ā-tau).

Kua tangohia te ture e pā ana ki te hoko a ngā Hononga Tūmatanui Tūmataiti me te whakaritenga kia kōrero ki te tīma PPP a te Tari Putea. He whakaritenga hou kei reira me kōrero ngā hoko katoa o ngā hanganga me te utu katoa o te mana pupuri ki te $50 miriona ki te Wāhanga Whakawhitiwhiti Hanganga Tūmatanui a te Tari Putea, i whakatūria i te Whiringa-ā-rangi 2018, ā, ka neke wawe atu ki te Komihana Hanganga Hou o Aotearoa/Te Waihanga.

"Mēnā e tika ana", me whakamahi ngā tari i ngā tikanga pai kua whakatakotoria i roto i ngā aratohu Hoko Hanga i te wā e hoko ana i ngā mahi hanga. E whā ngā Aratohu kua whakaputaina e te paetukutuku MBIE, tae atu ki te "taurite i te kaha ki te uauatanga" me te "whakahaere mōrearea me te uara". Mēnā kāore ngā aratohu e whakamahia ana, me taea e ngā tari te whakaputa taunakitanga kua tuhia mō te take mō te mahi pera.

Whenua o Aotearoa

Ngā Tūponotanga

Ka taea te whakatakoto take mō ngā tūponotanga. I taua wiki anō i puta ai ngā Ture, i whakapuaki te Minita mō ngā Ārai i tētahi whakataunga kia neke atu i te $1 piriona te whakapaunga ki ngā waka rererangi SuperHercules kia riro mai mā roto i tētahi tukanga kore-whakataetae; ā, i homai hoki e ia ngā take pono i mahia ai tēnā.

Ngā herenga pūrongo tāpiri (ngā ture 53, 70 me te 71)

Kua whakatinanahia ngā herenga pūrongo nui ake i roto i ngā Ture hou. Me mahi ngā tari i ēnei e whai ake nei:

  • Hoatu ngā raraunga me ngā mōhiotanga ki te Tumu Whakahaere Matua o MBIE mō ngā mahi hokohoko tae atu ki ngā Putanga Whānui kua kōrerotia i runga ake nei.
  • Tukuna he aromatawai whaiaro mō te Procurement Capability Index (PCI) kua oti te whakaoti ki te MBIE i ia tau hei wāhanga o te arotake i ō rātou ake pūmanawa;
  • Puritia he pūrongo mō te Anga Kirimana Ratonga Hiranga (SSCF), ā, whakahoutia i ia ono marama. Ka tuhia e tēnei anga ngā kirimana he mea tino nui ki te pakihi, ā, he nui te mōrearea, te pānga rānei mēnā ka rahua te kaiwhakarato.

Te koretake o te whakaaro me te taumaha e whakaaetia ana

Ko tētahi take e pā ana ki ā mātou kiritaki mana whakahaere ā-rohe, ko te āheinga o tētahi mana whakahaere ā-rohe ki te tautoko i ngā kaiwhakarato ā-rohe i mua i ngā mea o waho o te rohe, i te whakatau kaupapa hoko. Tērā pea ka ara ake tēnei take mō ngā tari Kāwanatanga matua e hiahia ana ki te tautoko i ngā kaiwhakarato ā-rohe.

Ahakoa e āraia ana e ngā Ture te whakahāwea i ngā umanga o te ao, kāore e aro pū ana ki te huarahi e tika ana kia mahia ai te aromatawai "ā-rohe, ā-motu rānei", me te kore rānei e whakaaetia kia whai whakaarotia.

He rerekē ngā whakaaro o ngā ahumahi rerekē ki tēnei kaupapa:

  • Kei roto i te Mahere Pūkenga Tiaki o te tau 2019 tētahi upoko mō te "Te Mahi tahi me te Ahumahi" me te arotahi mārama ki te tautoko i ngā kaiwhakarato ā-rohe me te kīanga māia "ka piki ake te uara mō te moni ina uru ngā kaiwhakarato o Aotearoa ki te whakarato me te tautoko i te kaha hōia" . He mea whakamihi tēnei, ā, ehara i te mea onge i roto i te hokohoko tiaki (te āhua nei he arotahi nui te kaupapa hoko waka ruku o Ahitereiria ki te wāhi e tika ana kia hangaia ai). Heoi, i roto i te taiao CPTPPA, kāore e kore ka āta tirotiro ngā kaiwhakarato o tāwāhi i ā mātou tukanga hokohoko.
  • Ko ngā mahi kua whakaaetia e te mana whakahaere ā-rohe i utua e te NZTA, me ērā hoki e whakaratohia ana e te NZTA tonu (pērā i ngā huarahi matua a te Kāwanatanga) me hoko mā te whakamahi i tētahi tikanga hoko kua whakaaetia e te NZTA. He pukapuka ā-ringa 250 whārangi tā te NZTA mō ngā tikanga hoko kua hangaia hei whakatutuki i te whāinga ture o te "utu pai rawa atu mō te moni".

I te mea he whakaritenga ture, ka whai mana te Pukapuka Hoko a te NZTA mēnā he rerekētanga ki ngā Ture MBIE.

E kī mārama ana te Pukapuka Whakawhiwhinga a te NZTA (i roto i tētahi whakatikatika o te tau 2017) "Me tūpato ngā kaihoko kia kaua e tautoko i tētahi kaiwhakarato 'ā-rohe' i tētahi atu rohe, rohe, kaunihera rānei [sic "whenua"?] i runga i tētahi āhuatanga kāore e pā ana ki te tuku i ngā putanga, i te putanga rānei e hiahiatia ana".

Mena kei te hiahia koe i ētahi tohutohu ture mō te whakamahinga o ēnei ture purongo, mō te whakahou rānei i ō tikanga hokohoko, tēnā whakapā atu ki ngā kaituhi i raro nei.

Whakapā mai

Whakakīia te puka hei whakapā atu ki tā mātou tīma kia kite ai me pēhea mātou e āwhina ai, e whakapā mai rānei ki a mātou mō tētahi o ēnei e whai ake nei:

Waea: +64 9 486 7143

Waea Koreutu: 0508 WHARE

Waea Koreutu: 0508 284 534

Ngā Hāora Tari: Mane ki te Paraire 8:30 i te ata ki te 5:00 i te ahiahi (haunga ngā hararei tūmatanui)

Whakapā mai

Ētahi atu rauemi ka pai pea ki a koe

Mena i kitea e koe he whai hua tēnei tuhinga, ā, kei te hiahia koe ki te ako atu, he nui ngā rauemi kē atu kei runga i tā mātou paetukutuku. He whānuitanga ā mātou tuhinga me ngā aratohu mō ngā kaupapa maha, kua hangaia ia tuhinga hei whakarato i te māramatanga hohonu ake ki a koe mō te kaupapa. Ka akiaki mātou i a koe kia tūhuratia ēnei rauemi me te whakahōhonu ake i tō mōhiotanga.

Whānui

Te mōrearea ahi – kei te wera haere ngā tautohe mō te whakakikorua hapa

I Ingarangi me Wales, ko te Kōti Hangarau me te Hanga i roto i te keehi Martlet Homes Ltd v Mulalley & Co Ltd [2022] EWHC 1813 (TCC) (14 Hōngongoi...
Whānui

Ko te tangata inihua te kawenga: Kua whakakorehia e te Kōti Matua te herenga kua whakaritea mō ngā kaiinihua

I roto i te keehi IAG New Zealand Limited v Degen, [1] i arotake anō te Kōti Matua (te Kōti) mēnā i herea a IAG e te kawenga ki te...
Mahere Hoahoa
Whānui

Ngā tāpiritanga kirimana: kaua e arohia, ko koe anake te tūponotanga

Nō nā tata nei, i whakawāteatia tētahi kaimahi kirimana iti i te UK i te mōrearea kino o te whenua, ahakoa ngā whakatikatika kirimana i whai kia tohaina taua mōrearea ki te...