I whakaputaina te putanga tuawhā o ngā Ture Hoko Kāwanatanga (Ngā Ture) i tēnei marama. Koinei ngā paerewa mahi pai mō te hokohoko a te kāwanatanga, ā, i whakahoutia whakamutunga i te marama o Poutū-te-rangi 2015.
E pā ana ngā Ture ki ngā tari ratonga tūmatanui katoa, ki ngā pirihimana, ki ngā ope taua ārai me ngā tari ratonga kāwanatanga, ā, e tumanakohia ana, e whakatenatenahia ana rānei kia whai whakaaro ki ēnei Ture ētahi atu tari kāwanatanga matua me ngā tari kāwanatanga ā-rohe.
E $41 piriona tāra te utu e whakapaua ana e ngā tari kāwanatanga (tata ki te 18 ōrau o te GDP o Aotearoa) ia tau ki ngā taonga me ngā ratonga mai i ngā kaiwhakarato o waho. He mea nui ngā Ture ki ngā mahi a te Kāwanatanga ki te whakarato i te uara tūmatanui me ngā ratonga tūmatanui pai ake.
Kei ngā tari kāwanatanga te wā tae noa ki te 1 o Oketopa o tēnei tau hei whakarite mō ngā Ture hou, ahakoa ka taea e rātou te whakamahi tonu i ngā Ture. Ko ngā huringa nui ko:
- He whānui ake ngā āhuatanga hei whakaaroaro i te wā e rapu ana i ngā rauemi.
- Ngā panonitanga ki ngā hokonga hanga.
- Te pikinga ake o ngā herenga pūrongo.
Hei whakamōhiotanga māu, ka whakamāramahia e mātou ētahi o ngā huringa matua.
Te whakamahi i ngā mahi hokohoko hei whakatutuki i ngā putanga pāpori me te ōhanga whānui
I roto i te putanga tuatoru o ngā Ture, i kōrero whānuitia te hiahia o ngā tari ki te whakatau taurite i ngā whakataunga e whai whakaaro ana ki ngā pānga pāpori, taiao me te ōhanga o ngā whakaaetanga i mahia.
He tino whakahau ngā Ture hou, he tino whakatenatena, ā, i ētahi wā e hiahia ana ngā tari ki te whai whakaaro ki ngā painga tuarua, tae atu ki ngā putanga taiao, pāpori, ōhanga me te ahurea i te wā e whakatau ana i te rapu rauemi.
Te Whakatinana i ngā Putanga Matua
E whā ngā Putanga Matua e tautuhia ana e ngā Ture, he iti noa iho ēnei e whakahē:
- Whakanui ake i te urunga atu a ngā pakihi o Aotearoa ki ngā hoko a te kāwanatanga.
- Whakanuia te rahi me te taumata pūkenga o te hunga mahi hanga whare o te kāinga.
- Whakapai ake i ngā āhuatanga mō ngā kaimahi, me te whakarite i te kaha o ngā pakihi o Aotearoa ki te hokohoko ā muri ake nei.
- Tautokohia te whakawhiti ki tētahi ōhanga kore tukunga para, me te āwhina i te Kāwanatanga kia tutuki ai tana whāinga kia whakaitihia te nui o ngā para i te tau 2020 me tua atu.
Kāore ngā putanga matua i te mea whakahauhia mō ngā tari katoa. Ka tohua e te Kāwanatanga ētahi kirimana, ētahi rāngai rānei hei whakatinana i tētahi, i ētahi rānei o ēnei putanga matua.
Te whakanui ake i te urunga atu mō ngā pakihi o Aotearoa
I te wā e hoko ana i ngā kirimana hanga, me whakaaro ngā tari ki te huarahi e taea ai e rātou te waihanga i ngā whai wāhitanga mō ngā pakihi o Aotearoa. E mōhio ana tēnei he iti ake te kaha mahi a ngā kamupene o roto, ā, he iti ake te kaha ki te whakamahi i ngā ōhanga tauine i ngā kaiwhakataetae o te ao. Whai muri i te rapu rauemi, me aroturuki ngā tari i ngā herenga a ngā rōpū kirimana e pā ana ki te whakapiki i te urunga atu mō ngā pakihi o Aotearoa.
Hei tauira, ko te whakarite i ngā hoko ki ngā wāhanga motuhake me te whakaputa hei tono tuku me ngā kāwai iti motuhake, kia taea ai e ngā umanga iti o Aotearoa te whakataetae. Mēnā kāore e taea te wehewehe pēnei, ka akiakihia ngā tari ki te mahi tahi me ngā rōpū kirimana hei whakaaro me pēhea te whakauru i ngā pakihi o Aotearoa ki te mekameka tuku.
Me pānuihia tēnei whakaritenga ki te ture 3, e kī ana me "whakaaetia ngā kaiwhakarato mai i tētahi atu whenua kia kaua e iti iho te pai o ā rātou mahi ki ngā kaiwhakarato o Aotearoa", e whakaata ana hoki tēnei i ngā herenga i roto i te maha o ngā FTA.
Ngā pūkenga hanga me te whakangungu, te whakapai ake i ngā āhuatanga mō ngā kaimahi (ture 18 me 19)
Me whakauru e ngā tari ngā pātai mō te whakawhanake pūkenga me ngā mahi whakangungu a te kaiwhakarato me ā rātou kaimahi kirimana ina hoko mahi hanga neke atu i te $9 miriona. E whakaatu ana tēnei i te kaupapa matua a te Kāwanatanga kia whakapiki ake i te kaha me te kaha o te hunga mahi hanga.
E hiahiatia ana hoki e ngā Ture kia whakatakotohia e ngā kirimana kua tohua ngā tumanakohanga mō te tutuki a ngā kaiwhakarato i ngā paerewa haumaru me ngā aratohu MBIE e pā ana. Kāore e taea e ngā tari te whakaaro noa ka tutuki i ngā whakaritenga a ngā kaimahi kirimana, ā, me aroturuki rātou i aua whakaritenga.
Te neke ki te kore tukunga me te hoahoa i te para mai i te pūnaha (ture 20)
Me tautoko ngā tari e whakauru ana ki ngā kirimana kua tohua i te hokonga mai o ngā taonga, ratonga me ngā mahi he iti te tukunga me te iti te para, me te whakatenatena i te auahatanga hei whakaiti i ngā pānga o ngā tukunga me ngā para mai i ngā taonga me ngā ratonga.
E akiakihia ana ngā tari katoa kia tautoko i ēnei whāinga, ahakoa ehara i te mea he mea whakahau.
E aro nui ana ngā ture ki te kirimana waka ā-Kāwanatanga Katoa (he kirimana kua tohua) me ngā aratohu kua whakaputaina e te MBIE e pā ana ki ngā kōwhiringa waka iti-tukunga.
Te hoko whare (ture 18, 64, 69)
Ka pā ngā Ture ki te maha atu o ngā mahi hanga hou, ā, ka whakaitihia te paepae uara e tika ana mai i te $10 miriona ki te $9 miriona (me te whakarite hoki mō tētahi arotake ā-tau).
Kua tangohia te ture e pā ana ki te hoko a ngā Hononga Tūmatanui Tūmataiti me te whakaritenga kia kōrero ki te tīma PPP a te Tari Putea. He whakaritenga hou kei reira me kōrero ngā hoko katoa o ngā hanganga me te utu katoa o te mana pupuri ki te $50 miriona ki te Wāhanga Whakawhitiwhiti Hanganga Tūmatanui a te Tari Putea, i whakatūria i te Whiringa-ā-rangi 2018, ā, ka neke wawe atu ki te Komihana Hanganga Hou o Aotearoa/Te Waihanga.
"Mēnā e tika ana", me whakamahi ngā tari i ngā tikanga pai kua whakatakotoria i roto i ngā aratohu Hoko Hanga i te wā e hoko ana i ngā mahi hanga. E whā ngā Aratohu kua whakaputaina e te paetukutuku MBIE, tae atu ki te "taurite i te kaha ki te uauatanga" me te "whakahaere mōrearea me te uara". Mēnā kāore ngā aratohu e whakamahia ana, me taea e ngā tari te whakaputa taunakitanga kua tuhia mō te take mō te mahi pera.
Ngā Tūponotanga
Ka taea te whakatakoto take mō ngā tūponotanga. I taua wiki anō i puta ai ngā Ture, i whakapuaki te Minita mō ngā Ārai i tētahi whakataunga kia neke atu i te $1 piriona te whakapaunga ki ngā waka rererangi SuperHercules kia riro mai mā roto i tētahi tukanga kore-whakataetae; ā, i homai hoki e ia ngā take pono i mahia ai tēnā.
Ngā herenga pūrongo tāpiri (ngā ture 53, 70 me te 71)
Kua whakatinanahia ngā herenga pūrongo nui ake i roto i ngā Ture hou. Me mahi ngā tari i ēnei e whai ake nei:
- Hoatu ngā raraunga me ngā mōhiotanga ki te Tumu Whakahaere Matua o MBIE mō ngā mahi hokohoko tae atu ki ngā Putanga Whānui kua kōrerotia i runga ake nei.
- Tukuna he aromatawai whaiaro mō te Procurement Capability Index (PCI) kua oti te whakaoti ki te MBIE i ia tau hei wāhanga o te arotake i ō rātou ake pūmanawa;
- Puritia he pūrongo mō te Anga Kirimana Ratonga Hiranga (SSCF), ā, whakahoutia i ia ono marama. Ka tuhia e tēnei anga ngā kirimana he mea tino nui ki te pakihi, ā, he nui te mōrearea, te pānga rānei mēnā ka rahua te kaiwhakarato.
Te koretake o te whakaaro me te taumaha e whakaaetia ana
Ko tētahi take e pā ana ki ā mātou kiritaki mana whakahaere ā-rohe, ko te āheinga o tētahi mana whakahaere ā-rohe ki te tautoko i ngā kaiwhakarato ā-rohe i mua i ngā mea o waho o te rohe, i te whakatau kaupapa hoko. Tērā pea ka ara ake tēnei take mō ngā tari Kāwanatanga matua e hiahia ana ki te tautoko i ngā kaiwhakarato ā-rohe.
Ahakoa e āraia ana e ngā Ture te whakahāwea i ngā umanga o te ao, kāore e aro pū ana ki te huarahi e tika ana kia mahia ai te aromatawai "ā-rohe, ā-motu rānei", me te kore rānei e whakaaetia kia whai whakaarotia.
He rerekē ngā whakaaro o ngā ahumahi rerekē ki tēnei kaupapa:
- Kei roto i te Mahere Pūkenga Tiaki o te tau 2019 tētahi upoko mō te "Te Mahi tahi me te Ahumahi" me te arotahi mārama ki te tautoko i ngā kaiwhakarato ā-rohe me te kīanga māia "ka piki ake te uara mō te moni ina uru ngā kaiwhakarato o Aotearoa ki te whakarato me te tautoko i te kaha hōia" . He mea whakamihi tēnei, ā, ehara i te mea onge i roto i te hokohoko tiaki (te āhua nei he arotahi nui te kaupapa hoko waka ruku o Ahitereiria ki te wāhi e tika ana kia hangaia ai). Heoi, i roto i te taiao CPTPPA, kāore e kore ka āta tirotiro ngā kaiwhakarato o tāwāhi i ā mātou tukanga hokohoko.
- Ko ngā mahi kua whakaaetia e te mana whakahaere ā-rohe i utua e te NZTA, me ērā hoki e whakaratohia ana e te NZTA tonu (pērā i ngā huarahi matua a te Kāwanatanga) me hoko mā te whakamahi i tētahi tikanga hoko kua whakaaetia e te NZTA. He pukapuka ā-ringa 250 whārangi tā te NZTA mō ngā tikanga hoko kua hangaia hei whakatutuki i te whāinga ture o te "utu pai rawa atu mō te moni".
I te mea he whakaritenga ture, ka whai mana te Pukapuka Hoko a te NZTA mēnā he rerekētanga ki ngā Ture MBIE.
E kī mārama ana te Pukapuka Whakawhiwhinga a te NZTA (i roto i tētahi whakatikatika o te tau 2017) "Me tūpato ngā kaihoko kia kaua e tautoko i tētahi kaiwhakarato 'ā-rohe' i tētahi atu rohe, rohe, kaunihera rānei [sic "whenua"?] i runga i tētahi āhuatanga kāore e pā ana ki te tuku i ngā putanga, i te putanga rānei e hiahiatia ana".
Mena kei te hiahia koe i ētahi tohutohu ture mō te whakamahinga o ēnei ture purongo, mō te whakahou rānei i ō tikanga hokohoko, tēnā whakapā atu ki ngā kaituhi i raro nei.