E 'rite' ana ngā kereme utu mō te moni pupuri ki ngā tikanga paerewa o te kirimana i Aotearoa?

Kāore te Ture Kirimana Hanga o Aotearoa 2002 ( CCA ) e kī mārama ana ka taea te whakamahi i ngā kereme utu hei whakahoki mai i te moni pupuri. Heoi anō, he mārama kei te whānui ngā whakatikatika o te tau 2015 ki te whakamāramatanga o te 'utu' i raro i te CCA kia uru atu ai te moni pupuri e tika ana kia whiwhi te kaiwhakatū. He rerekē, kua kī tata nei te Kōti Matua o Wikitōria i Ahitereiria kāore e tika kia kawea ngā kereme utu i raro i te ture ōrite o taua kawanatanga mō te moni pupuri. He aha ai? Ā, ka taea rānei te whakamahi i te take ki te CCA i Aotearoa?
Kaituhi(ngā): Maria Cole

Te taunekeneke i waenga i te CCA me ngā tikanga paerewa o te kirimana

Ko ngā moni pupuri e puritia ana hei moni pupuri kua whakaritea i roto i ngā kirimana hanga, ā, i te nuinga o te wā kei waenga i te rima me te tekau ōrau o te uara o te kirimana. Ko te tikanga ka utua te moni pupuri i roto i ngā marama 12 i muri i te otinga o te kirimana.

E kī ana ngā kaituhi o Kennedy-Grant rāua ko Weatherall on Construction Law, ko ngā tikanga paerewa o ngā kirimana hanga i roto i taua kōrero [1] e whakarato ana i te pupuri i ngā utunga ahu whakamua o ngā pupuri, ā, e whakamārama ana: [2]

Ko ngā moni e puritia ana ka whakahokia ki te kaiwhakatū i roto i ngā ōwehenga kua whakaritea i roto i ngā tikanga rerekē i waenga i te otinga mahi/te tango mahi me te utunga whakamutunga. Kāore anō kia kitea mēnā ka whakaaetia tonutia aua whakaritenga i runga i ngā whakaritenga moni pupuri … me te wāhanga 18I, e kī ana me utu te moni pupuri i te wā e tutuki ai ngā herenga katoa i raro i te kirimana, ā, kaua e roa ake.

Ko te mea e kōrerohia ana ko te wāhanga 18I(1)(b) o te CCA, e whakakore ana i tētahi wāhanga o tētahi kirimana e ngana ana ki te whakarite i te rā e utua ai te moni pupuri i muri i te rā i whakatutukihia ai e te rōpū B āna herenga katoa i raro i te kirimana ki te paerewa i whakaaetia i raro i te kirimana .

Te tātaritanga a te Kōti Matua o Wikitōria

Ko te tika ki te tono utu whakamua i Wikitōria kua whakatūria i raro i te wāhanga 9(1) o te Ture Haumarutanga Utu mō te Ahumahi Hanga me te Hanganga 2002 (Ture Whakamahinga Pūmanawa), e whakarato ana:
I ia rā tohutoro i raro i tētahi kirimana hanga, ā, mai i tēnā rā, ko te tangata— (a) kua whakaae ki te mahi i ngā mahi hanga i raro i te kirimana; (b) kua whakaae ki te tuku taonga me ngā ratonga e pā ana i raro i te kirimana— ka whai mana ki tētahi utu haere whakamua i raro i tēnei Ture, ka tatauhia mā te tohutoro ki taua rā. 
I roto Punton's Shoes v Citi-Con, I tukuna e Punton tētahi kereme utu mō te 50% o te moni pupuri e puritia ana e Citi-Con.[3]  I kitea e te Kōti Matua o Wikitōria kāore he whakaritenga o ngā tikanga o te kirimana mō te kereme utu a Punton mō ngā moni pupuri, ā, ehara te kereme i te āhua o te kereme utu i raro i te Ture SoP. I whakatau ia:
[110] …he rerekē te āhua o tētahi mana, te tika rānei kei roto i te Kaiwhakatū ki te whakahoki i tētahi wāhanga o ngā moni pupuri, ā, he rerekē i tētahi kereme i raro i te Kirimana mō te uara o te mahi i mahia, i tētahi tika rānei i raro i te Ture SoP mō te uara o te mahi hanga i mahia me ngā taonga me ngā ratonga e pā ana.

[111] He rerekē ki te mana kereme utu, ka whakaratohia e te Kirimana he tikanga hei whakatikatika i ngā mana o ngā rōpū e pā ana ki ngā moni i tangohia mā te pupuri. Ko te moni katoa e puritia ana mā te pupuri me whai whakaaro ki te tukanga whakamana Whakamutunga i raro i te … Kirimana, ā, mā reira ka whakaurua ki te moni e utua ana i waenganui i te Kaituku me te Tumuaki i runga i te whakatikatika whakamutunga o ngā mana o ia rōpū i raro i te Kirimana. Ko ngā whakaritenga e pā ana ki te pupuri, te whakaiti, te whakahoki moni me te haumarutanga o te Kirimana kāore e whakaaro, e whakaae rānei ki ngā kereme utu a te Kaituku mō ngā mahi kirimana i mahia, ngā taonga me ngā ratonga e pā ana rānei i tukuna.

[112] …ko te mana ki te whakahoki mai i ngā moni pupuri i te wā e tukuna ana te Tiwhikete Whakaoti Mahi i raro i te Kirimana, te whakatikatika rānei i raro i [te Kirimana], ehara i te mea he mana utu ahunga whakamua e pā ana ki te mahi i mahia e te Kaihautū i te whakatutukitanga o te Kirimana.


Nā te whakataunga nei, kāore te pūnaha utu haumaru i Wikitōria e ōrite ki ētahi atu kawanatanga me ngā rohe o Ahitereiria tae atu ki NSW, Queensland, ACT, Tasmania, me South Australia, e kiia ana ko ngā pupuri he 'moni kua keremetia', ā, e whakaaetia ana kia whakaurua ki roto i tētahi kereme utu. Ā, e kī ana ngā Ture WA me NT he kupu e whai pānga ana ki te whakatau a te kaiwhakawā mēnā ka mutu te utunga o te moni pupuri ki te kaiwhakatū, e tohu ana ka taea te kereme i aua moni i roto i tētahi kereme utu.

Te CCA me ngā 'utu' i Aotearoa

He pepa kōrero nā MBIE i whakarite hei whakamārama i ngā whakatikatika o te tau 2015 ki ngā whenua CCA: [4]

Kua whakahoutia te whakamāramatanga o te 'moni i keremehia' kia mārama ai ka taea e te kereme utu te tohu i tētahi moni utu e whakapono ana te kaiwhiwhi he tika kia utua i raro i te kirimana.

Hei tāpiritanga, kua tāpirihia he whakamāramatanga hou mō te 'utu' hei whakamārama ko te tikanga o te utu he utu whakamua mō ngā mahi hanga [5] me tētahi atu momo utu e tika ana kia whiwhihia e tētahi rōpū ki tētahi kirimana hanga, [6] arā: ka taea e tētahi kereme utu te tohu i ngā moni i keremehia mō te huamoni, te moni pupuri, ētahi atu moni rānei e tika ana kia utua i raro i te kirimana.

Heoi, i roto i te keehi Rintoul Group Ltd v Far North District Council, [7] i kōrero a Moore J i ēnei kitenga:

Kei roto i te CCA ētahi tohu e whakaatu ana kāore te Paremata i te hiahia kia kiia ngā moni e puritia ana i runga i te pupuri hei utu ahunga whakamua ka taea te kereme i raro i te wāhanga 20. Hei tauira, ka taea te pupuri i ngā moni e puritia ana i runga i te whakawhirinakitanga me te haumi i runga i te Ture Kaitiaki 1956. Ka taea hoki te whakaranu ki ētahi atu moni.

Ahakoa he tirohanga noa iho, e tohu ana tēnei kāore pea te take i te tino mārama pērā i te āhua o te tīmatanga. Kua kite kē tātou i tēnei i mua e pā ana ki ngā whakatikatika ki te CCA, i reira i mārama ai te hunga e whakatakoto ana i ngā whakatikatika ka hangaia he āhuatanga 'whakaarohia' hei whakawhirinakitanga mō te moni pupuri e puritia ana. I te taenga mai o tēnei pātai ki te Kōti Matua i roto i te keehi Bennett v Ebert Construction Ltd , i kitea e Churchman J he rerekē: [8]

Ahakoa i te wāhanga komiti, i kī te Minita Hanga me te Whare o taua wā, a te Hon Dr Nick Smith, ko te hua o te ture i whakaarohia ko te "... e kiia ana ko ngā moni pupuri kei roto i te whakawhirinakitanga...", te āhua nei kāore i hangaia he whakawhirinakitanga e ngā whakaritenga o roto i te ture.

Whakamutunga

He tautohe kei te whakapaetia ko te tikanga kereme utu 'utu inaianei/tautohe ā muri ake nei' he rerekē i te ariā me te mahi ki ngā tikanga paerewa o ngā kirimana hanga mō te whakahoki mai i ngā moni pupuri ina whakaritea kia honoa taua whakahokinga ki te otinga mahi/tangohanga/oti me te utu whakamutunga mō ngā kaupapa hanga. Heoi, e mārama ana, mā te whakahaere i ngā wāhanga 19(b) me te 20 o te CCA, ko te tikanga kereme utu i raro i te CCA he pai (ā, he mea whakarite) mō te whakahoki mai i ngā moni pupuri mā roto i ngā kereme utu me ngā tikanga e pā ana, tae atu ki te nama taunoa me te tika ki te whakamutu i te mahi i raro i ngā wāhanga 22-24A o te CCA, me te whakatau. He rite tonu tēnei whakamaoritanga ki te kaupapa o te CCA, [9] te whakaurunga o ngā whakaritenga o te tikanga pupuri moni i te marama o Poutū-te-rangi 2015, [10] me ngā whakaritenga ture me ngā mahi i roto i ētahi atu mana whakahaere o Ahitereiria me ngā ture e rite ana ki te CCA i te Ture SoP i Wikitōria. E mōhiotia ana e te kāwanatanga CCA, ko te rere o te moni te toto ora o te rāngai hanga, ā, he maha ngā take kaupapa here tūmatanui hei whakarite kia rere tonu te moni i te mutunga o tētahi kaupapa hanga ina puta te nuinga o ngā tautohe hanga, ā, ka whakawhirinaki ngā kaiwhakarato me ngā kaimahi kirimana ki ngā utu e rere ana i raro i te mekameka kirimana.

Ngā Tohutoro

[1] Ngā Kirimana NZS 2013 me NZS 3915:2005, wāhanga 12.3; NZS 3902:2004, wāhanga 14.2 me te Pouaka H; NZIA SCC 2018 me SCC SF 2016, wāhanga 14.9 me NBC 2018 me NBC SF 2016, wāhanga 14.8; Ngā Pukapuka Whero, Kōwhai me te Hiriwa a FIDIC, wāhanga 14.3(c); Pukapuka Kakariki a FIDIC, wāhanga 11.3.

[2] T Kennedy-Grant me B Weatherall, Kennedy-Grant me Weatherall mō te Ture Hanga [221,660] Ngā Pupuri, LexisNexis NZ Ltd.

[3] Nga Hu o Punton v Citi-Con [2020] VSC 514 .

[4] Paetukutuku a te Manatū Pakihi Auaha me te Mahi Whakapakari Mahi:

https://www.building.govt.nz/assets/Uploads/projects-and-consents/cca2002-changes-adjudication-enforcement.pdf

[5] Wāhanga 19(a) CCA.

[6] Wāhanga 19(b) CCA.

[7] Rintoul Group Ltd v Far North District Council [2019] NZHC 2577.

[8] Bennett v Ebert Construction Ltd (i roto i te rec me te liq) [2018] NZHC 2934 .

[9] Wāhanga 3 CCA.

[10] I tāpirihia i te 31 o Poutū-te-rangi 2015 e te wāhanga 18 o te Ture Whakatikatika Kirimana Hanga 2015.

Whakapā mai

Whakakīia te puka hei whakapā atu ki tā mātou tīma kia kite ai me pēhea mātou e āwhina ai, e whakapā mai rānei ki a mātou mō tētahi o ēnei e whai ake nei:

Waea: +64 9 486 7143

Waea Koreutu: 0508 WHARE

Waea Koreutu: 0508 284 534

Ngā Hāora Tari: Mane ki te Paraire 8:30 i te ata ki te 5:00 i te ahiahi (haunga ngā hararei tūmatanui)

Whakapā mai

Ētahi atu rauemi ka pai pea ki a koe

Mena i kitea e koe he whai hua tēnei tuhinga, ā, kei te hiahia koe ki te ako atu, he nui ngā rauemi kē atu kei runga i tā mātou paetukutuku. He whānuitanga ā mātou tuhinga me ngā aratohu mō ngā kaupapa maha, kua hangaia ia tuhinga hei whakarato i te māramatanga hohonu ake ki a koe mō te kaupapa. Ka akiaki mātou i a koe kia tūhuratia ēnei rauemi me te whakahōhonu ake i tō mōhiotanga.

Whānui

Te neke ki te kāinga

I roto i te keehi Stott v Uplifting... i kore te whānau e pai ki tētahi kamupene neke whare nā te mea kua nekehia tō rātou kāinga mai i Remuera ki Katikati.
Papa hangahanga pango me te mā
Whānui

Kāore he āhuatanga o te mahi hapa i kore ai rātou e whai wāhi atu – kua kitea e te Kōti Matua o Aotearoa he mangere te kaihanga

I roto i te keehi Wilkins v 77 Degree Builders Limited , [1] i arotakehia e te Kōti Matua tētahi kereme a ngā kaipupuri whare i kīia ai kāore i te āta mahi te kaihanga whare...
Whānui

Te mōrearea ahi – kei te wera haere ngā tautohe mō te whakakikorua hapa

I Ingarangi me Wales, ko te Kōti Hangarau me te Hanga i roto i te keehi Martlet Homes Ltd v Mulalley & Co Ltd [2022] EWHC 1813 (TCC) (14 Hōngongoi...