Ngā Ture Whakatau
Ka whai mana i te 23 o Poutū-te-rangi 2018
1.0 Te whakamahinga o ēnei ture
1.1 Koinei ngā ture whakatau a BDT (ngā Ture). Mā ēnei ture ka taea te whakahaere i tētahi Whakatau e BDT, mā roto i tana Kai-Rehita.
1.2 Ka taea anake te whakamahi i ēnei Ture e ngā Rōpū ki tētahi Whakataunga e whakahaerehia ana e BDT.
1.3 Kei a BDT te mana pupuri o ēnei Ture.
2.0 Ngā Whakamāramatanga me te Whakamārama
2.1 Ki te kore e hiahiatia tētahi atu mea e te horopaki, i roto i ēnei Ture:
- Ko te tikanga o te whakataunga he whakataunga e whakahaerehia ana i runga anō i ēnei Ture.
- Ko te Whakaaetanga Whakatau he whakaaetanga tuhituhi i waenganui i ngā Rōpū e tuku ana i ngā tautohe (ētahi tautohe rānei) ki te Whakatau i runga anō i ēnei Ture.
- Ko te kaiwhakawā he kaiwhakawā kua whakatūria hei whakahaere i tētahi Whakataunga.
- Ko te tikanga o te Utu a te Kaiwhakawā e ai ki te Ture 12.2.
- Ko te Tono Whakawa he tono i raro i te Ture 5.11 kia whakatūria e BDT he Kaiwhakawa me te whakahaere i te Whakawa.
- Ko te Pānui Wero he pānui mai i tētahi Rōpū i raro i te Rārangi 2.2 o te Āpitihanga 1.
- Ko te kereme te kōrero a te Kaitono i raro i te Ture 6.5 e whakaatu ana i ngā taipitopito o te kereme.
- Ko te kaitono he rōpū e tīmata ana i te Whakataunga (hei tauira, mā te tuku i te Pānui Whakataunga, mā te whakaingoatia rānei hei kaitono i roto i te Whakaaetanga Whakataunga).
- Ko te Rā Tīmatanga ko te rā e whakamōhio ai a BDT ki ngā Rōpū kua whakatūria he Kaiwhakawa (tirohia te Ture 5.17).
- Ko te tikanga o ngā Mōhiohio Matatapu e ai ki te Ture 13.3.
- Ko ngā utu ko te Utu a te Kaiwhakawa me/ranei ngā utu me ngā whakapaunga a ngā Rōpū mō te Whakawa.
- Kei roto i te kirimana he kirimana, he whakaaetanga, he whakaritenga rite rānei (ahakoa he tuhituhi, he kōrero rānei).
- Ko te tikanga o te moni tāpui ko te utu hei pūmau mō te Utu a te Kaiwhakawa, i roto i te nui me ngā tikanga kua whakatakotoria i runga i te Paetukutuku BDT.
- Ko te tikanga o te Whakatau ko te whakatau a te Kaiwhakawā mō te Tautohe me ētahi atu take e pā ana (tirohia te Ture 7.1). Kei roto ko te Whakatau mō ngā Utu, he Whakatau i runga i ngā tikanga kua whakaaetia, me tetahi whakatau e whakakore ana i te Kereme (hei tauira, nā te kore mana whakahaere).
- Ko te tautohe he tautohe ka taea te whakatau (tirohia te Ture 4).
ko te tikanga o te kupu " e pā ana ki tētahi mea" he mea e pā ana ki, e puta mai ana i, i raro i, e pā ana rānei ki taua mea. - Ko te tikanga o BDT ko te New Zealand Dispute Resolution Centre Limited, he kamupene i whakatūria i raro i te Companies Act 1993 (nama kamupene 2301888).
- Ko te Paetukutuku BDT te paetukutuku a BDT, kei www.BDT.co.nz.
- Ko te Pānui Whakawa ko te pānui i raro i te Ture 5.4 e tīmata ana i te Whakawa.
- Ko te Pānui Whakakore he pānui nā te Kaitono i raro i te Ture 10.5.
- Ko te tikanga o te kupu Rōpū he rōpū ki te Whakawa.
- Ko te tikanga o te Rehita ko te rehita o BDT (tae atu ki tētahi tangata kua whakamanahia hei rehita i ētahi wā).
- Ko te kupu whakautu ko te kōrero a te Kaiwhakautu i raro i te Ture 6.15 e whakautu ana i te Whakautu (mēnā he Whakautu).
- Ko te whakautu ko te kōrero a te Kaitono i raro i te Ture 6.12 e whakautu ana i te Whakautu (mēnā he Whakautu).
- Ko te tikanga o te māngai he tangata e tohu ana, e āwhina ana rānei i tētahi Rōpū (ahakoa he mana ture, he kore rānei).
- Ko te Kaiwhakautu ko te Rōpū nāna te Kereme i whakatakoto.
- Ko te tikanga o te whakautu ko te kōrero a te Kaiwhakautu i raro i te Ture 6.7 e whakautu ana i te Kereme.
- Tukunga te tikanga:
- (a) te Kereme, te Whakautu, te Whakautu, te Whakahoki rānei; ā,
- (b) ngā tuku, ngā mōhiohio, ngā tuhinga, ngā taunakitanga rānei i tukuna e ngā Rōpū hei whakautu i tētahi tono mai i te Kaiwhakawa.
- Ko te tikanga o te Rā Mahi e rite ana ki te Ture 19.3.
2.2 He whanaunga te tangata ki tētahi rōpū mēnā ko ia:
- (a) he kamupene e pā ana ki te Rōpū (e ai ki te whakamāramatanga o taua kupu i roto i te Ture Kamupene 1993, i raro rānei i ngā ture ōrite o tētahi mana whakahaere o tāwāhi);
- (b) he tangata kei roto i tētahi hononga mahi tahi, i tētahi hononga mahi tahi kāore i whakaurua, i tētahi atu rōpū tangata kāore i whakaurua ki te Rōpū rānei;
- (c) he kaitiaki o tētahi whakawhirinakitanga e noho ana te Rōpū hei kaitiaki anō hoki.
2.3 Ki te kore e hiahiatia he rerekē e te horopaki, i roto i ēnei Ture, ko ngā kupu takitahi kei roto ko te maha, ā, ko ngā kupu maha kei roto ko te takitahi.
2.4 Ko ngā Ture kei roto i tētahi wāhanga Tirohanga Whānui o ēnei Ture (hei tauira, Ngā Ture 5.1 ki te 5.3) he aratohu hei ārahi. Mēnā he taupatupatu i waenga i tētahi Ture Tirohanga Whānui me tētahi atu Ture, ko te Ture kē te mea e whai mana ana.
3.0 Te Kaupapa o te Whakatau me te Whakaaetanga kia herea
3.1 Ko te kaupapa o te Whakataunga he:
- (a) whakatau i tētahi tautohe i runga i te huarahi tika, tere, whai hua, ā, e ōrite ana ki te nui o te tautohe me te uaua o ngā take e pā ana; ā,
- (b) whakarato i tētahi Whakataunga i roto i ngā Rā Mahi 35 mai i te Rā Tīmatanga e whai mana ana ki ngā Rōpū (ki te kore, ā, kia whakatauhia rawatia te Tautohe mā te whakatau tautohe, ngā tukanga ture i roto i te kōti, i te taraipiunara rānei, i te whakaaetanga rānei i muri mai i waenganui i ngā Rōpū).
3.2 Kaua ngā Rōpū e whakararuraru, e whakaroa rānei i te Whakataunga, e pokanoa rānei ki te kaupapa o te Whakataunga.
3.3 Ka whakaae ngā Rōpū ki te whakatutuki wawe i ēnei Ture me tetahi Whakataunga a te Kaiwhakawa. Tirohia hoki te Ture 11.8 (e kī ana me tutuki i a rātou tetahi tohutohu, whakataunga, tono rānei a te Kaiwhakawa).
3.4 Me mahi te Kaiwhakawā, te BDT, ngā Rōpū me ō rātou Māngai i runga i te wairua o ēnei Ture, ā, me whakapau kaha ki te whakarite kia taea te whakamana i tētahi Whakataunga i mahia i raro i ēnei Ture.
4.0 Ngā tautohe ka taea te whakatau
4.1 Ko ngā momo tautohe katoa e taea ana te whakahaere i roto i te whakatau tautohe, i ngā tukanga ture rānei i roto i te kōti, i te taraipiunara rānei, ka taea hoki te whakahaere i roto i te Whakataunga.
4.2 Heoi, kāore e taea te whakatau i tētahi tautohe mēnā:
- (a) he mea whakahē ki te kaupapa here a te iwi whānui mēnā ka whakatauhia te tautohe mā te Whakawa (hei tauira, ngā tukanga taihara); rānei
- (b) kāore e taea te whakatau i te tautohe mā te Whakawa i raro i tētahi ture (hei tauira, nā te mea e kī ana tētahi Ture me whakatau te tautohe e tētahi kōti, e tētahi rōpū whakatau rānei).
4.3 Ko ngā tauira o ngā tautohe ka taea te whakatau ko:
- (a) ngā tautohe e puta ake ana e pā ana ki tētahi Kirimana;
- (b) ngā tautohe e puta ake ana e pā ana ki tētahi whanaungatanga ture kore-kirimana (pērā i tētahi whakawhirinakitanga); me
- (c) ngā tautohe e puta ake ana e pā ana ki tētahi take o te mahi hara (pēnei i te kereme mangere, te kereme whakararuraru rānei).
4.4 Ka taea te whakatau i tētahi tautohe ahakoa kei raro i te whakatau a te kaunihera, i ngā tukanga ture rānei i tēnei wā.
4.5 Mena ka puta te tautohe e pā ana ki tētahi Kirimana, kei roto i te tautohe tetahi pātai mō te noho, te mana, te whakamutu rānei o te Kirimana.
4.6 Ka taea e te Whakaaetanga Whakawa te tautuhi i te momo tautohe ka taea, ka kore rānei e taea te whai i te Whakataunga (tirohia te Ture 5.1 mō tētahi whakamārama mō te pānga o te noho o tētahi Whakaaetanga Whakawa o nāianei ki te huarahi e taea ai te tīmata i te Whakataunga).
5.0 Me pēhea te tīmata i tētahi Whakataunga
Tirohanga Whānui
5.1 Ka taea te tīmata i te whakataunga ahakoa he Whakaaetanga Whakatau kei te wātea, kāore rānei, e pā ana ki te Tautohe. Mena he Whakaaetanga Whakatau kei te wātea, ka taea e tētahi Rōpū te tīmata i te Whakatau mā rātou anō mā te tuku Pānui Whakatau (tirohia te Ture 5.4). Mena kāore he Whakaaetanga Whakatau kei te wātea, me whakaae, ā, me uru tuatahi ngā Rōpū ki tētahi Whakaaetanga Whakatau (tirohia te Ture 5.10).
5.2 Kia tukuna atu he Pānui Whakatau (kia whakaaetia rānei he Whakaaetanga Whakatau), me tuku he Tono Whakatau ki te BDT, ā, me utu te Moni Tāpui.
5.3 Ka whakatūria e BDT tētahi Kaiwhakawa ina tae mai te Tono Whakawa me te Moni Tāpui.
Te Tīmatanga o te Whakataunga mēnā kei te wātea he Whakaaetanga Whakataunga
5.4 Mena he Whakaaetanga Whakataunga ā ngā Rōpū e āhei ai te Whakataunga i tētahi Tautohe, ka taea te tīmata i te Whakataunga i ngā wā katoa e tētahi Rōpū o te Whakaaetanga Whakataunga mā te tuku pānui mō tōna hiahia ki te tīmata i te Whakataunga ki ngā Rōpū kē atu (he Pānui Whakataunga ).
5.5 Ka taea te tīmata i tētahi Whakatau mō tētahi Tautohe e uru ana ki te neke atu i te kotahi Kirimana, whanaungatanga ture, pūtake kereme rānei mēnā:
- (a) he rite tonu ngā rōpū ki te Kirimana, te whanaungatanga, te pūtake rānei o te kereme (he tangata rānei e pā ana ki tētahi Rōpū);
- (b) kotahi te Whakaaetanga Whakatau, ki te mea he nui atu i te kotahi, ka hototahi ngā Whakaaetanga Whakatau; ā,
- (c) ka whakaae ngā Rōpū ki tētahi Whakataunga kotahi i raro i ēnei Ture.
5.6 Ki te kore, me tīmata pea tētahi atu Whakataunga. Tirohia hoki ngā Ture 6.9 ki te 6.11 (e aukati ana i ngā kereme whakahoki) me te Ture 19.1 (e āhei ai te whakakotahi i ngā Whakataunga).
Te āhua me te iti rawa o ngā ihirangi o te Pānui Whakatau
5.7 Me rite te puka o te Pānui Whakawa ki te puka i whakaputaina ki te Paetukutuku BDT i te wā e tukuna ai te Pānui Whakawa.
5.8 Me whakauru ēnei mōhiohio ki te Pānui Whakawa:
- (a) he kōrero e kī ana te Kaitono me Whakatau te Tautohe i raro i ēnei Ture;
- (b) he whakamārama poto mō te āhua o te Tautohe;
- (c) ngā ingoa me ngā taipitopito whakapā o ngā Rōpū me (mēnā e mōhiotia ana) ō rātou Māngai, tae atu ki ngā taipitopito mō ngā whakawhitiwhiti kōrero hiko (mēnā e wātea ana);
- (d) te tautuhi i te Whakaaetanga Whakatau e whakawhirinakihia ana hei tīmatanga o te Whakatau;
- (e) te tautuhi i te Kirimana, te whanaungatanga, te pūtake rānei o te kereme e pā ana ki te Tautohe; me
- (f) he whakamārama mō te utu, te awhina, te rongoā rānei e tonoa ana.
5.9 Kāore he mana o te Pānui Whakataunga kāore i roto tetahi o ngā mōhiohio iti rawa. Heoi, ka taea e te Kaitono te whakatika i te Pānui Whakataunga mā te whakarato i ngā mōhiohio tika i roto i ngā Rā Mahi e rima i muri i te whiwhinga o te pānui kua ngaro ngā mōhiohio.
Te Tīmatanga o te Whakataunga mēnā kāore he Whakaaetanga Whakataunga o nāianei
5.10 Kei te wātea tonu te Whakataunga mēnā kāore he Whakaaetanga Whakataunga a ngā Rōpū e pā ana ki tētahi Tautohe i mua i te putanga mai o te Tautohe. I tēnei wā, ka taea e ngā Rōpū te whakauru ki tētahi Whakaaetanga Whakataunga e whakaae ana ki te tuku i te Tautohe ki te Whakataunga, kaua ki te tuku Pānui Whakataunga. Me whakaputa te Whakaaetanga Whakataunga i roto i te puka kua whakaputaina ki te Paetukutuku BDT.
Tono mō te Whakataunga
5.11 Me tuku he Tono Whakatau ki te BDT i roto i ngā Rā Mahi e rima mai i te tukunga o te Pānui Whakatau (me te whakauru rānei ki tētahi Whakaaetanga Whakatau, mēnā e pā ana te Ture 5.10). Ka taea te whakaroa i tēnei wā mā te whakaaetanga tuhituhi i waenganui i ngā Rōpū.
5.12 Me rite te puka o te Tono Whakawa ki te puka kua whakaputaina ki te Paetukutuku BDT i te wā e tukuna ai te Tono Whakawa.
Putunga
5.13 Kāore a BDT e whakatū i tētahi Kaiwhakawā, e mahi rānei i tētahi atu mahi e pā ana ki te Whakawa kia tae rā anō te Tono Whakawa, ā, kia utua katoatia te Moni Tāpui. Ka taea e te tangata te utu i te Moni Tāpui.
5.14 Mena ka whakakahoretia he Kereme nā te mea he take whānuitanga, he take mana rānei, ka taea e BDT te tango i tētahi moni e tika ana mai i te Pūtea (me te whai whakaaro ki te mahi i mahia me ngā utu, ngā whakapaunga, ngā utu rānei i puta i te Kaiwhakawa) i mua i te whakahokinga i tētahi toenga.
Te Whakatūnga o te Kaiwhakawa me te Rā Tīmatanga
5.15 Ka taea anake te whakatū i tētahi Kaiwhakawā e BDT. Kāore e taea e tētahi atu tangata (Rōpū, kāore rānei) te whakatū i tētahi Kaiwhakawā.
5.16 Ka whakatūria e BDT tētahi Kaiwhakawā ina tae mai te Tono mō te Whakataunga me te Moni Tāpui. Kia tae mai, ka whakapau kaha a BDT ki te whakarite i tētahi wā i roto i ngā Rā Mahi e toru.
5.17 Ka whakamōhio a BDT ki ngā Rōpū ina whakatūria he Kaiwhakawā. Ko te rā whakamōhiotanga ko te Rā Tīmatanga .
5.18 Ka whai whakaaro a BDT ki ngā paearu kōwhiringa me te whakatūnga kua whakatakotoria i roto i te Wāhanga 1 o te Āpitihanga 1 i te wā e whakatū ana i tētahi Kaiwhakawā. Heoi, ka taea e BDT te whakatū i tētahi tangata e whakaarohia ana e ia he tika.
5.19 Ka taea e BDT te tono ki ngā Rōpū mō ngā mōhiohio katoa e whakaarohia ana e ia he mea tika (i runga i tōna whakaaro anake) kia taea ai e ia te whakatū i tētahi Kaiwhakawā tika, ā, me tuku wawe tonu e ngā Rōpū aua mōhiohio.
Ngā whakaaetanga o mua me ngā whakawhitiwhitinga kōrero o mua ki tētahi kaitono
5.20 Mena kua whakaae ngā Rōpū kia whakatūria tētahi tangata hei Kaiwhakawā, ka whakaarohia taua whakaaetanga e BDT hei whakaaetanga ki te whakaingoa i tētahi kaiwhakawā. Mā BDT e whakatau mēnā ka whakatūria he kaitono i runga anō i ngā Ture 5.15 ki te 5.19 (ā, hei tauira, ka taea te whakakore i te whakatūnga o tētahi kaitono i runga anō i tāna e whakaaro ai he tika).
5.21 Kaua ngā Rōpū me ō rātou Māngai e kōrero ki tētahi kaitono i mua i te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā. He mea nui tēnei hei pupuri i te kore whakaaro motuhake me te mana motuhake o te Kaiwhakawā. Heoi anō, he iti noa iho ngā whakawhitiwhiti kōrero hei pātai mō tō rātou pai me te wātea.
6.0 Te Tukanga Whakawa
Tirohanga Whānui
6.1 Ka tīmata ia Whakataunga me tētahi Kereme. Me tuku te Kereme e te Kaitono i roto i ngā Rā Mahi e rima mai i te Rā Tīmatanga. Mēnā ka tomuri, ka mutu te Whakataunga (tirohia te Ture 6.6).
6.2 Whai muri i te Kereme, ka taea te tuku Whakautu, ā, mēnā i tukuna te Tukunga o mua, ka tukuna he Whakautu me he Whakautu. Me tuku ēnei Tukunga i roto i ngā wā e tika ana, ahakoa ka taea te whakarerekē i ngā wā e ngā Rōpū, e te Kaiwhakawa rānei (tirohia ngā Ture 6.18 me te 6.19). Mēnā ka tomuri te Whakautu, te Whakautu, te Whakautu rānei, ka haere tonu te Whakawa, engari me wareware te Kaiwhakawa i te Tukunga tomuri.
6.3 Me whakautu ia Tukunga ki te mea o mua. Kāore e whakaaetia ngā kereme whakahē.
6.4 Mā te Kaiwhakawā te tautohe e whakatau i runga i ngā Tukunga. Kāore he whakawa e tū, engari ka taea ngā hui, ngā haerenga, ngā tirotiro rānei (tirohia te Ture 11.10).
Kereme
6.5 Kia whakatūria he Kaiwhakawā, me tuku e te Kaitono he tauākī e whakamārama ana i ngā taipitopito o te kereme (te Kereme ). Me whakauru ki te Kereme:
- (a) te āhua me te pūtake o te kereme;
- (b) te nui o te utu i tonoa, te awhina rānei i tonoa, tae atu ki tētahi kereme huamoni;
- (c) ngā tārua o ngā pūrongo a ngā tohunga, ngā kōrero a ngā kaiwhakaatu, ngā tuhinga kē atu rānei e whakawhirinaki ana te Kaitono ki a ia; ā,
- (d) ngā tuku kōrero mō ngā take me ngā take ture e pā ana ki te kereme, me ngā tautohe a te Kaitono mō aua take.
6.6 Me tuku e te Kaitono te Kereme ki te Kaiwhakawa me ngā Rōpū katoa i te Rā Mahi tuarima i muri i te Rā Tīmatanga, i mua atu rānei. Ka mutu te Whakataunga mēnā ka tomuri te Kereme.
Whakautu
6.7 Ka taea e te Kaiwhakautu te tuku i tētahi kōrero hei whakautu i te Kereme (te Whakautu ). Me whakauru ki te Whakautu:
- (a) ko ngā mea nui o te Kereme ka whakaaetia, ka whakaaetia rānei;
- (b) ngā mea nui e tautohetia ana, me ngā take mōna;
- (c) tetahi parenga ki te Kereme;
- (d) ngā tārua o ngā pūrongo a ngā tohunga, ngā kōrero a ngā kaiwhakaatu, ngā tuhinga kē atu rānei e whakawhirinakihia ana e te Kaiwhakautu; ā,
- (e) ngā tuku kōrero mō ngā take me ngā take ture e pā ana ki te Kereme me te Whakautu, me ngā tautohe a te Kaiwhakautu mō aua take.
6.8 Me tuku e te Kaiwhakautu te Whakautu ki te Kaiwhakawa me ngā Rōpū katoa i te tekau o ngā Rā Mahi i muri i te Rā Tīmatanga (te Wā Whakautu ), i mua atu rānei. Mēnā ka tomuri te Whakautu, ka haere tonu te Whakawa engari me wareware te Kaiwhakawa ki te Whakautu.
Kāore he kereme whakahē, engari ka whakaaetia ngā parepare me ngā whakataunga
6.9 Ehara te Whakautu i te whai wāhi mā te Kaiwhakautu ki te kawe mai i tētahi kereme whakahoki.
6.10 Heoi anō, ka taea e te Whakautu te whakauru i ngā parepare ki te Kereme e tuwhera ana ki te Kaiwhakautu (i roto i te meka, i roto rānei i te ture). Ahakoa kāore anō kia whakaarahia ngā parepare, ngā take rānei e hanga ana i te pūtake o ngā parepare i mua.
6.11 Ka uru pea ki te Whakautu he kereme mō te whakakorenga, te whakaiti rānei. Heoi, e whakaae ana te Kaiwhakautu ko te nui rawa atu ka taea e te Kaiwhakawa te whakawhiwhi he mea here ki te uara kua whakamātauhia o te Kereme. Mena e hiahia ana te Kaiwhakautu i tētahi atu awhina, me whiwhi ia i te whakaaetanga a ia Rōpū kē atu ki te Whakawa, me tīmata rānei i tana ake Whakawa.
Whakautu
6.12 Ka taea e te Kaitono te tuku i tētahi tauākī hei whakautu i te Whakautu (te Whakautu ). Ka pā noa te mana ki te tuku Whakautu mēnā ka tukuna te Whakautu i roto i te Wā Whakautu.
6.13 Me whakautu noa te Whakautu ki te Whakautu. Kāore e taea te whakaara ake i ētahi take hou. Tērā pea kei roto ko ngā tuhinga tautoko.
6.14 Me tuku e te Kaitono te Whakautu ki te Kaiwhakawa me ngā Rōpū katoa i te Rā Mahi tekau mā rima i muri i te Rā Tīmatanga (te Wā Whakautu ), i mua atu rānei. Mēnā ka tomuri te Whakautu, ka haere tonu te Whakawa engari me wareware te Kaiwhakawa i te Whakautu.
Whakautu
6.15 Ka taea e te Kaiwhakautu te tuku i tētahi kōrero hei whakautu i te Whakautu (te Whakautu ). Ka pā noa te mana ki te tuku Whakautu mēnā ka tukuna te Whakautu i roto i te Wā Whakautu.
6.16 Me whakautu pūmau te Whakautu ki te Whakautu. Kāore e taea te whakaara ake i ētahi take hou. Tērā pea kei roto ko ngā tuhinga tautoko.
6.17 Me tuku e te Kaiwhakautu te Whakautu ki te Kaiwhakawā me ngā Rōpū katoa i te Rā Mahi tekau mā waru i muri i te Rā Tīmatanga (te Wā Whakautu ), i mua atu rānei. Mēnā ka tomuri te Whakautu, ka haere tonu te Whakawa engari me wareware te Kaiwhakawā i te Whakautu.
Ngā Huringa ki te Wā Whakautu, Whakautu, Whakahoki rānei
6.18 Ka taea e ngā Rōpū te whakarerekē i te Wā Whakautu, te Wā Whakautu, te Wā Whakahoki rānei mā te whakaaetanga tuhituhi. Kia whai mana ai, me whakamōhiotia te Kaiwhakawā i mua i te paunga o te wā e tika ana.
6.19 Ka taea e te Kaiwhakawā te tuku wā tāpiri mō te Wā Whakautu, te Wā Whakautu, te Wā Whakahoki rānei mēnā ka whakaaro te Kaiwhakawā he wā tāpiri e hiahiatia ana mō tētahi take (hei tauira, nā te rahi, te uaua rānei o te Kereme, ā, kāore i te rawaka te wā o te Kaiwhakautu ki te whakarite i tētahi Whakautu). Ka taea te whakaroa i runga i te tono a tētahi Rōpū, i runga rānei i te whakaaro o te Kaiwhakawā. Heoi, me tuku he tono i mua i te paunga o te wā e tika ana, ā, me wareware te Kaiwhakawā i tētahi tono tomuri.
Ngā tārua o ngā kirimana i whakawhirinakihia
6.20 E tumanakohia ana kia tukuna mai e ngā Rōpū he kape o ngā Kirimana katoa e whakawhirinakihia ana. Heoi, ki te kore e taea e tētahi Rōpū te mahi pera mō tētahi take (hei tauira, i roto i tētahi take he kirimana ā-waha) he nui noa iho mēnā ka tukuna mai e te Rōpū ngā mōhiohio i roto i te āhua o tētahi whakapuakitanga ture. Me hoatu te whakapuakitanga ki te Kaiwhakawā me ia Rōpū kē atu, ā, me tāpiri atu hoki ngā tuhinga tautoko e wātea ana.
Te whakatau i runga i ngā pepa
6.21 Ka whakatauhia e te Kaiwhakawā te Tautohe i runga i ngā Tukunga (engari kaua e aro ki tētahi Whakautu, Whakautu, Whakahoki rānei kua tomuri). Kāore he whakawa e tū, engari ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau ki te tū he hui, he haerenga, he tirotiro rānei (tirohia te Ture 11.10).
6.22 Ka taea e te Kaiwhakawā te whiriwhiri ki te whakatau i ngā take mana whakahaere i mua atu i te Whakataunga o ngā take matua, i roto rānei i te Whakataunga o ngā take matua.
Te Mutunga o te Whakawa
6.23 Ka mutu te Whakataunga ina tukuna he Whakataunga ki ngā Rōpū, ā, kua pau te wā mō te whakatikatika, te whakamārama rānei (tirohia ngā Ture 7.21 ki te 7.26) mēnā rānei kāore te Kaitono e tuku i te Kereme i roto i te wā tika (tirohia te Ture 6.6).
6.24 Ka taea hoki e te Kaiwhakawā te whakamutu i te Whakataunga i runga i tana ake whakaaro mēnā e whakaaro ana ia he mea koretake, he mea kore rānei e taea te haere tonu i te Whakataunga (hei tauira, nā te mea kua tangohia te Kereme i raro i te Ture 10, nā te mea rānei kāore he mana whakahaere mō te Whakataunga). Ka whakamōhio te Kaiwhakawā i ngā Rōpū me te BDT mēnā ka whakamutua te Whakataunga mō tēnei take.
6.25 Kāore te matenga o tētahi Rōpū e mutu ai te Whakataunga, ā, ka whakakapia te tangata kua mate ki tōna māngai ture. Kāore tēnei Ture e pā mēnā kua whakaae ngā Rōpū ki tētahi atu mea, mēnā rānei kua whakakorea te take o te mahi e te ture i te matenga o tētahi tangata.
Ngā whakahē ki te tukanga, te whānuitanga, te mana whakahaere rānei
6.26 Me tere tonu te whakatūpato a te Rōpū mō ēnei mea:
- (a) he tohutohu, he whakataunga, he tono rānei a te Kaiwhakawa;
- (b) tetahi korenga e tutuki i ēnei Ture;
- (c) he hapa e pā ana ki te whakahaerenga o te Whakawa;
- (d) te whānuitanga, te mana rānei o te Kaiwhakawā.
6.27 Ki te kore e tukuna wawetia he whakahē, ka kiia kua whakarērea e te Rōpū tōna tika ki te whakahē i muri mai. Kāore tēnei Ture e pā ki te whakaatu a te Rōpū, i te wā e tika ana, kāore rātou i te mōhio ki ngā take mō te whakahē, ā, kāore hoki e taea (me te āta whakaaro) te kite i ngā take mō te whakahē.
7.0 Te Whakataunga
Ngā mea ka taea e te Kaiwhakawa te whakatau
7.1 Ka taea anake e te Kaiwhakawā te whakatau:
- (a) te Tautohe, e ai ki te whakamāramatanga i roto i te Pānui Whakatau (i roto rānei i te Whakaaetanga Whakatau, mēnā e pā ana te Ture 5.10), me ngā take kua whakatakotoria i roto i te Kereme me tetahi Whakautu, Whakautu, Whakahoki rānei;
- (b) ētahi atu take ka tukuna e ngā Rōpū, i ngā wā katoa mā te whakaaetanga tuhituhi, ki te whakataunga a te Kaiwhakawa;
- (c) Ngā utu (tirohia te Ture 12);
- (d) te mana o te Kaiwhakawā ki te whakatau i tētahi take (hei tauira, mēnā he tautohe mō te mana o tētahi Whakaaetanga Whakawā, ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau mō tēnā); ā,
- (e) ngā take katoa e tika ana hei whakahaere i te tūranga o te Kaiwhakawā i runga anō i ēnei Ture.
7.2 I te whakatau i tētahi whakataunga, me whai whakaaro te Kaiwhakawā ki:
- (a) te ture e pā ana;
- (b) ēnei Ture;
- (c) ngā whakaritenga o tētahi Kirimana e pā ana te Tautohe ki, me/ranei ngā tikanga motuhake e pā ana ki te Tautohe (hei tauira, te whakamahinga hokohoko, te whakamahinga motuhake rānei a ngā Rōpū);
- (d) te Pānui Whakatau (te Whakaaetanga Whakatau rānei, mēnā e pā ana te Ture 5.10);
- (e) te Kereme;
- (f) tetahi Whakautu, Whakautu, Whakahoki rānei i tukuna i roto i te wā tika;
- (g) tētahi atu Tukunga, mōhiohio, tuhinga, taunakitanga rānei i tukuna e ngā Rōpū ki te Kaiwhakawa;
- (h) ngā hua o tētahi haerenga, tirotiro rānei i mahia e te Kaiwhakawā, te pūrongo rānei a tētahi tohunga i whakaritea e te Kaiwhakawā (tirohia ngā Ture 11.11 ki te 11.16); me
- (i) tētahi atu take e whakaarohia ana e te Kaiwhakawa he mea tika.
Te Matū o te Whakatau
7.3 Mena he nui te moni e keremehia ana e te Kaitono, me whakatau e te Kaiwhakawa:
- (a) te herenga a te Kaiwhakautu ki te utu i taua moni (mēnā he moni kei a ia), tae atu ki ngā tikanga katoa mō taua herenga;
- (b) te moni e utua ana (e utua ana rānei i raro i te tikanga);
- (c) te rā me utu, me utu rānei te utu; ā,
- (d) ngā tikanga e utua ai.
7.4 Mena kāore he moni i tonoa e te Kaitono, me whakatau e te Kaiwhakawa ngā pātai e tautohetia ana mō ngā tika me ngā herenga o ngā Rōpū.
7.5 Mena ka whakatau te Kaiwhakawa me mahi tetahi Kaiwhakautu i tētahi mahi i tua atu i te utu moni, me whakatika anō hoki e te Kaiwhakawa (ki te taea) ēnei:
- (a) he moni e utua ana mēnā ka kore te Kaiwhakautu e mahi i taua mahi, ka kore rānei e whakaae; ā
- (b) te rā e utua ai taua moni.
7.6 Ka taea e te Kaiwhakawa te tono kia utua ngā utu mō ngā utu whānui.
Te hiahia
7.7 Ka taea e te Kaiwhakawa te whakawhiwhi huamoni i roto i tētahi Whakawa e pā ana ki te whakahokinga mai o te moni.
7.8 Ka taea te whakawhiwhi huamoni ahakoa kua utua te moni i mua i te whakataunga.
Ngā Tautohe Kirimana
7.9 Mō ngā tautohe e pā ana ki tētahi Kirimana, ka whakawhiwhia te huamoni i runga i ngā tikanga kua whakaaetia i roto i te Kirimana, tae atu ki ngā tikanga katoa mō te reiti huamoni, te wā e utua ai te huamoni, me te katoa, tetahi wāhanga rānei o te moni e utua ai te huamoni.
7.10 Mena kāore he whakaaetanga mō te huamoni i roto i te Kirimana e tika ana (ahakoa mō te utu whānui, mō ētahi atu taipitopito rānei), ka taea e te Kaiwhakawa te whakawhiwhi huamoni e ai ki tā rātou e whakaaro ana he tika. Hei māramatanga, ka uru pea tēnei ki te whakawhiwhinga huamoni māmā, huamoni tāpiri rānei, ā, ka taea te whakawhiwhinga i ngā reiti me ngā toenga e whakaarohia ana e te Kaiwhakawa he tika.
Ngā Tautohe Kore-kirimana
7.11 Mō ngā Tautohe katoa, ka taea e te Kaiwhakawā te whakawhiwhi huamoni e ai ki tā rātou e whakaaro ana he tika. Hei mārama, ka uru pea tēnei ki te whakawhiwhinga huamoni māmā, huamoni tāpiri rānei, ā, ka taea te whakawhiwhinga i ngā reiti me ngā okiokinga e whakaarohia ana e te Kaiwhakawā he tika.
Te Āhua o te Whakatau
7.12 Me tuhituhi te Whakataunga, me hainatia hoki, me te tāpiri i te rā ki te Kaiwhakawa.
7.13 Ki te kore e hainatia, e tuhia rānei te rā ki tētahi Whakataunga, kāore e pā ki te mana o tētahi Whakataunga. Ka whakapau kaha te Kaiwhakawa ki te whakatika i tētahi korenga e hainatia, e tuhia rānei te rā ki tētahi Whakataunga i roto i ngā Rā Mahi e toru i muri i te whiwhinga o te pānui mō te hapa.
7.14 Me whakauru ngā take mō te Whakataunga ki roto i te Whakataunga. Kāore tēnei Ture e pā mēnā kua whakaaetia tētahi atu e ngā Rōpū.
7.15 Ko te whānuitanga o ngā take i homai e te Kaiwhakawā ka rite ki te wā e wātea ana ki te Kaiwhakawā ki te whakatau i te Whakataunga, te āhua me te maha o ngā take hei Whakataunga, me te nui o te moni e tautohetia ana i roto i te Tautohe, te uara rānei o te Tautohe.
7.16 Me tuku e te Kaiwhakawā te Whakataunga i roto i te tauira tauira ki te BDT kia tirotirohia i mua i te hainatanga i tētahi Whakataunga. Me te kore e pā ki te mana motuhake me te mana motuhake o te Kaiwhakawā, ka taea e te Kai-rehita te:
- (a) tuku taunakitanga hei tautuhi i ngā hapa i roto i te tatau, i ngā hapa tuhituhi, i ngā hapa tā rānei, i ngā hapa rite rānei i roto i te Whakataunga; ā,
- (b) te whakaatu ki te Kaiwhakawā ngā āhuatanga matua, ngā rerekētanga ā-roto rānei o te Whakataunga.
7.17 Ki te kore ngā Rōpū e whakaae ki tētahi atu mea, ka whakaaturia he whakataunga moni i roto i te moni o te Kirimana e tika ana, i te moni rānei e pā tata ana ki te Tautohe (mēnā he Tautohe kore-kirimana).
Te Wā Whakatau
7.18 Ka whakapau kaha te Kaiwhakawā ki te whakatau i roto i ngā Rā Mahi e 25 mai i te rā i whiwhi ai i te Whakautu, i roto rānei i tētahi wā roa ake e:
- (a) e hiahiatia ana hei whakaata i tētahi wā roa ake kua whakaaetia mō te Wā Whakautu, te Wā Whakahoki rānei i raro i te Ture 6.18, i whakaaetia rānei i raro i te 6.19; me/ranei
- (b) e whakaarohia ana e te Kaiwhakawa he mea tika (hei tauira, nā te rahi, te uaua rānei o te Kereme).
7.19 Heoi, kia whai wā ai ngā Rōpū ki te tuku i ā rātou tono, me tatari te Kaiwhakawā kia mutu te Wā Whakautu me (mēnā e tika ana) tētahi Wā Whakautu, Wā Whakautu rānei, tētahi atu wā rānei kua tohua e te Kaiwhakawā mō ngā Tuku i mua i te whakatau.
7.20 Ka tukuna te Whakataunga ki ngā Rōpū e BDT i te wā e taea ai i muri i:
- (a) kua hainatia e te Kaiwhakawa; ā
- (b) kua utua katoatia te Utu Kaiwhakawa.
Te wā mō te whakatikatika, te whakamārama rānei
7.21 Ka taea e tētahi Rōpū te tono kia whakatikatikaina te Whakataunga, kia whakamāramahia rānei ngā tohutohu o te Whakataunga mā te whai i te tukanga kua whakatakotoria i roto i ngā Ture 7.22 ki te 7.26.
7.22 Me tuku he tono ki te Kaiwhakawā me ngā Rōpū katoa, ā, me tuku i roto i ngā Rā Mahi e rua mai i te rā i tukuna ai he kape o te Whakataunga ki ngā Rōpū. Ka taea e te Kaiwhakawā te whakaroa i tēnei wā mēnā e whakaaro ana rātou he wā anō e hiahiatia ana hei tuku i te tono.
7.23 Ka taea e te tono te tono ki te Kaiwhakawa kia:
- (a) whakatikahia ngā hapa i roto i te tatau, ngā hapa tuhituhi, ngā hapa tā, ngā hapa rite rānei i roto i te Whakataunga; me/ranei
- (b) hoatu he whakamārama atu mō tētahi aronga, mō tētahi wāhanga rānei o tētahi aronga, i roto i te Whakataunga kāore i te mārama te whakapuakina, kia taea ai e ngā Rōpū te whakamahi i ngā aronga o te Whakataunga.
7.24 Mena ka whakaarohia e te Kaiwhakawā he tika te tono, ka whakapau kaha te Kaiwhakawā ki te whakatika, ki te hoatu rānei i te whakamārama i roto i ngā Rā Mahi e toru mai i te rā i tukuna ai he kape o te Whakataunga ki ngā Rōpū.
7.25 Ka taea hoki e te Kaiwhakawā te whakatika i ngā hapa tātai, ngā hapa tuhituhi, ngā hapa tātuhi rānei, ngā hapa rite rānei o te Whakataunga i runga i tana ake whakaaro. Me mahi ngā whakatikatika pēnei i roto i ngā Rā Mahi e toru mai i te rā i tukuna ai he kape o te Whakataunga ki ngā Rōpū.
7.26 Kāore e taea te tāpiri i ētahi atu utu ki te Utu a te Kaiwhakawā mō te whakatikatika, te whakamārama rānei.
8.0 Te Pānga me te Whakatinanatanga o te Whakataunga
He mea here te whakatau
8.1 He mana tō te Whakataunga ki ngā Rōpū, ki te kore e whakatauhia te Tautohe mā te whakatau tautohe, mā te whakawakanga ture i roto i te kōti, i te taraipiunara rānei, mā te whakaaetanga rānei i waenganui i ngā Rōpū i muri mai.
Te whanaungatanga ki ētahi atu tukanga
8.2 Ka whai mana tonu te Whakataunga ahakoa kua tīmata, kei te haere tonu rānei ngā mahi whakatau tautohe, ngā mahi ture rānei e pā ana ki te Tautohe.
8.3 Me whakatutuki te Whakataunga i mua i te tīmatanga o te whakatau tautohe, ngā tukanga ture rānei hei whakahē i te Whakataunga a te Rōpū. Kāore tēnei Ture e pā mēnā kua whakaae ngā Rōpū ki tētahi atu mea.
Te Whakatinanatanga o ngā Whakataunga mō te utu moni
8.4 Ka pā ngā Ture 8.5 ki te 8.7 ki tētahi Whakataunga e hiahia ana kia utua he moni (ahakoa he herenga, he kore rānei). I roto i ēnei rarangi, ko te tikanga o te Rā e tika ana ko te mea kua whakatakotoria i roto i te Ture 8.7.
8.5 He nama e tika ana kia utua te Whakataunga.
8.6 Mena ka kore tetahi Rōpū e utu i te moni e tika ana (te katoa, te wāhanga rānei) i raro i te Whakataunga i te Rā e tika ana, ka taea e te Rōpū e nama ana ki te moni te whakahoki mai i te wāhanga kāore anō kia utua o te moni hei nama e tika ana i roto i tētahi kooti whai mana, me ngā utu me ngā whakapaunga whaitake mō te whakahokinga mai i puta tika.
8.7 Ko te Rā e Pā Ana ko te mea o muri mai o:
- (a) te rā, arā, e toru ngā Rā Mahi i muri i te rā i tukuna ai he kape o te Whakataunga ki ngā rōpū;
- (b) te rā utu kua tohua e te Kaiwhakawa i roto i te Whakataunga;
- (c) mēnā e tika ana, te rā i tutuki ai ngā tikanga i whakatakotoria i roto i te Whakataunga.
Ngā Māngai 9.0
9.1 Ka taea e tētahi Rōpū te whakatū i tētahi Māngai. He rerekē te tikanga whakatū i mua atu, i muri mai hoki i te whakatūnga o te Kaiwhakawā, kia kore ai e puta he taupatupatu pānga (he arai pērā rānei) ina whakatūria he Kaiwhakawā.
9.2 I mua i te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā, me whakamōhio e tētahi Rōpū ki a BDT me ia Rōpū kē atu te ingoa me ngā taipitopito whakapā o tētahi Māngai kua whakatūria e rātou mō te Whakawā.
9.3 Kia whakatūria he Kaiwhakawa:
- (a) me whakamōhio te Rōpū e hiahia ana ki te whakatū i tētahi Māngai, ki te whakarerekē rānei i tā rātou Māngai ki te Kaiwhakawā, ki te BDT me ngā Rōpū katoa mō te ingoa me ngā taipitopito whakapā o tā rātou Māngai kua tohua;
- (b) me whiwhi te Kaiwhakawā i te whakaaetanga tuatahi i mua i te whakatūnga o taua Māngai kua tohua; ā
- (c) ka āhei te Kaiwhakawā ki te pupuri i tana whakaaetanga mēnā ka whakaarohia e rātou (i runga i tā rātou ake whakaaro) ka taea e te whakatūnga o taua tangata te waihanga i tētahi taupatupatu pānga (he arai rite rānei).
10.0 Te tango, te whakatau rānei i tētahi Kereme
Tirohanga Whānui
10.1 Ka taea te whakakore i tētahi Kereme i ngā wā katoa i mua i te whakaputanga o tētahi Whakataunga. Ka taea te whakakore takitahi e te Kaitono (tirohia ngā Ture 10.5 ki te 10.7) mā te whakaaetanga rānei i waenganui i ngā Rōpū (tirohia ngā Ture 10.8 ki te 10.10). Mena nā te mea kua tae ngā Rōpū ki tētahi whakataunga te whakakorenga, ka taea e rātou te tono ki te Kaiwhakawā kia tuhia te whakataunga hei Whakataunga. Kāore e whai mana te whakakore takitahi a te Kaitono mena ka whakaarohia e te Kaiwhakawā he pānga tika tā te Kaiwhakautu ki te whiwhi Whakataunga.
Te wā me te pānga o te tangohanga
10.2 Ka taea te whakakore i tētahi Kereme i ngā wā katoa i mua i te whakaputanga o tētahi Whakataunga, mā te whai i ngā tukanga kua whakatakotoria i roto i tēnei Ture.
10.3 Mena ka tangohia te whakatau, kāore te Kaiwhakawā e hiahia ki te whakatau i ngā take nui (engari tirohia te Ture 10.9 mō te āheinga o te Kaiwhakawā ki te tuhi i ngā tikanga o te whakataunga ki roto i te Whakatau i runga i ngā tikanga kua whakaaetia). Ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau i ngā Utu – tirohia ngā Ture 12.10 ki te 12.14.
10.4 Ka taea te tīmata i tētahi Whakataunga hou (me tētahi Tono Whakataunga hou me tētahi Pūtea hou) mēnā ka tangohia te Kereme, ki te kore te Tautohe i whakatauhia i raro i tētahi atu tukanga whakatau tautohe.
Te tangohanga takitahi a te kai-ture C
10.5 Ka taea e te Kaitono te tīmata i tētahi whakakorenga takitahi mā te tuku pānui whakakorenga ki te Kaiwhakawā, ki te Kaiwhakautu me te BDT (he Pānui Whakakorenga ). Heoi, e kore te Kereme e whakakorengia mēnā ka whakaarohia e te Kaiwhakawā he pānga tika tā te Kaiwhakautu ki te whiwhi Whakataunga.
10.6 Hei āwhina i te Kaiwhakawā ki te whakaaro mēnā he pānga tika kei roto, ka taea e te Kaiwhakautu te whakahē ki te tangohanga mā te tuku pānui ki te Kaiwhakawā me te Kaitono i roto i ngā Rā Mahi e toru i muri i te whiwhinga o te Pānui Tangohanga (he Pānui Whakahē ). Ka taea e te Kaiwhakawā (i runga i tana whakaaro anake) te whai whakaaro ki tētahi Pānui Whakahē kua tomuri.
10.7 Ka whakamōhio wawe te Kaiwhakawā i ngā Rōpū me te BDT mēnā ka whakaarohia e rātou he pānga tika tā te Kaiwhakautu ki te whiwhi Whakataunga.
Te tangohanga i runga i te whakaaetanga i waenganui i ngā Rōpū
10.8 Ka taea te whakakore i tētahi Kereme e ngā Rōpū mā te tuku pānui ki te Kaiwhakawā me te BDT kua tae rātou ki tētahi whakaaetanga tuhituhi ki te whakakore i te Kereme. Me tāpiri he kape o te whakaaetanga ki te pānui.
10.9 Mena ka unuhia te Kereme nā te mea kua whakatauhia te tautohe e ngā Rōpū, ka taea e ngā Rōpū te tono kia tuhia e te Kaiwhakawā ngā tikanga o te whakataunga hei Whakataunga i runga i ngā tikanga kua whakaaetia.
10.10 Me tono mai ngā Rōpū katoa kia tuhia ngā tikanga o te whakataunga, ā, me tuku i roto i ngā Rā Mahi e toru i muri i te tukunga o te pānui ki te Kaiwhakawā me te BDT i raro i te Ture 10.8. Mēnā ka tae mai he tono ki te Kaiwhakawā i roto i te wā kua whakaritea, ka tuhia e te Kaiwhakawā ngā tikanga o te whakataunga, ā, ka tukuna he Whakataunga i runga i ngā tikanga kua whakaaetia. Kāore e hiahiatia ana kia homai e te Kaiwhakawā ngā take mō taua Whakataunga.
11.0 Te Tūranga o te Kaiwhakawā
Me tika te kaiwhakawā, me kore whakaaro motuhake, ā, me tū motuhake hoki
11.1 Me tika te Kaiwhakawā, me kore e pākiki, ā, me tū motuhake hoki i ngā Rōpū. Tirohia te Āpitihanga 1 mō ngā paearu kōwhiri me te whakatūnga mō ngā Kaiwhakawā.
11.2 Me hoatu e te tangata e tonoa ana kia mahi hei Kaiwhakawa ki a BDT te whakapuakitanga tuhituhi kua whakatakotoria i roto i te Wāhanga 1.3 o te Āpitihanga 1.
11.3 Kei te Kaiwhakawā tonu te kawenga ki te whakaatu tonu ki ngā Rōpū me te BDT i ngā āhuatanga katoa e puta ake ana, e ara ake ai ngā feaa tika mō tō rātou pai, tō rātou kore whakaaro motuhake, tō rātou tū motuhake rānei i ngā kanohi o tētahi o ngā Rōpū. Ka tīmata tēnei kawenga i te wā i whakatūria ai te Kaiwhakawā, ā, ka haere tonu tae noa ki te mutunga o te Whakataunga.
11.4 Ka taea te whakakore i te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā, me te whakatū i tētahi Kaiwhakawā hou, i runga anō i ngā whakaritenga o te Āpitihanga 1 (hei tauira, mā tētahi Rōpū e tuku ana i tētahi Pānui Wero).
Ngā Mana o te Kaiwhakawa
Tukanga
11.5 Ka taea e te Kaiwhakawā te whakahaere i te Whakataunga i runga i te huarahi e pai ana ki a ia, me te whai whakaaro ki te kaupapa o te Whakataunga (tirohia te Ture 3.1) me ngā mātāpono o te tika ā-taiao.
Te mana ki te whakatakoto tohutohu, whakataunga me ngā tono, me ērā atu mea
11.6 Ka taea e te Kaiwhakawā te whakatakoto i ngā tohutohu, ngā whakataunga, ngā tono rānei e whakaarohia ana e rātou he tika. He mana whānui tēnei, ā, kāore ngā mana motuhake i raro i te Ture 11.10 e whakawhāiti i tēnei mana whānui. Ka taea te tuku tohutohu, whakataunga, tono rānei i runga i te tono a tētahi Rōpū, i runga rānei i te whakaaro o te Kaiwhakawā.
11.7 Ina tukuna ana he tohutohu, he whakataunga, he tono rānei, e mahi ana rānei i ētahi atu mahi i raro i ēnei Ture, me mahi te Kaiwhakawa i ēnei mahi:
- (a) whakaarohia te kaupapa o te Whakataunga (tirohia te Ture 3.1);
- (b) kia tutuki i ngā mātāpono o te tika ā-tūroa;
- (c) mahi motuhake, kore whakaaro motuhake, ā, i roto i te wā tika; ā,
- (d) karohia te whakapaunga koretake.
11.8 Me whakarongo tonu ngā Rōpū ki ngā tohutohu, whakataunga, tono rānei a te Kaiwhakawā i tukuna, i tukuna rānei i runga anō i ēnei Ture. Ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau i ngā whakatau mai i te korenga o tētahi Rōpū ki te whakautu ki ngā tono, ki te kore rānei e whakarongo ki ngā tohutohu, ki ngā whakataunga rānei.
11.9 Ka taea e te Kaiwhakawa te whakatau mēnā ka whakautua, ka ū rānei tētahi Rōpū ki tētahi tono, ka tutuki rānei i a ia tētahi tohutohu, i tētahi whakataunga rānei a te Kaiwhakawa.
Ngā mana motuhake
11.10 Ka āhei te Kaiwhakawā ki te:
- (a) tono atu ki ngā Rōpū mō ētahi atu tuku tuhinga, mōhiohio, taunakitanga rānei, me te whakatakoto i ngā rā kati mō te whakaputanga o aua tuku, mena ka tukuna e te Kaiwhakawa he wā ki ngā Rōpū kē atu ki te tuku kōrero mō aua tuku;
- (b) tono ki tētahi Rōpū kia whakarato i ngā tārua o ngā tuhinga katoa e hiahiatia ana e te Kaiwhakawa;
- (c) karangahia he hui a ngā Rōpū mēnā e whakaarohia ana e te Kaiwhakawā he mea tika (hei tauira, hei whakamārama i ngā āhuatanga o ngā take e tautohetia ana, o ngā Tukunga rānei a ngā Rōpū);
- (d) whakaroa i ngā wā e ai ki ngā Ture 6.19, 7.22 rānei;
- (e) te whakahaere i ngā haerenga, i ngā tirotiro rānei i runga anō i ngā Ture 11.11 ki te 11.14;
- (f) whakatūria he tohunga e ai ki ngā Ture 11.15 me 11.16;
- (g) te tohutohu i tētahi Rōpū kia whakarato i tētahi whakamāoritanga o tētahi tuhinga, whakaaturanga rānei mēnā kāore taua tuhinga, whakaaturanga rānei i roto i te reo o te Whakawa, ki te whakatau rānei i te reo hei whakamahi i roto i te Whakawa (tirohia te Ture 19.2);
- (h) te whakawhāiti i te tokomaha o ngā Māngai e tae atu ana ki tētahi hui, haerenga mai, tirotiro rānei, kia pai ai te whakahaere i te Whakawa;
- (i) tono ki tētahi Rōpū kia mahi i tētahi mea i te wā o te Whakataunga e whakaarohia ana e te Kaiwhakatau he mea tika kia taea ai te whakatau katoa me te whai hua o te Tautohe;
- (j) whakatau mēnā ka taea te whakaatu i ngā Mōhiohio Matatapu i raro i ngā Ture 13.4 ki te 13.6, me te whakaae rānei kia whakaaturia ngā Mōhiohio Matatapu i runga anō i te Ture 13.7; ā,
- (k) te whakatinana i tētahi tikanga e pā ana ki te haumarutanga mōhiohio, ki te tiaki raraunga rānei (whai muri i te kōrero tuatahi ki ngā Rōpū me te BDT).
Ngā haerenga me ngā tirotiro
11.11 Hei āwhina i te whakatau, ka taea e te Kaiwhakawā te toro atu, te tirotiro rānei i te whenua, i ngā wāhi noho, i ngā rawa, i ngā taonga, i ngā tuhinga, i ngā hangarau, i ētahi atu mea rānei e pā ana ki te Tautohe.
11.12 Me whakahaere e te Kaiwhakawa ngā haerenga, ngā tirotiro rānei i te aroaro o ngā Rōpū katoa, ki te kore e whakaaetia tētahi atu mea.
11.13 Me whakamōhio atu ki ngā Rōpū kia taea ai e rātou te tae atu ki tētahi haerenga, ki tētahi tirotiro rānei. Heoi, ki te kore he take pai mō tētahi Rōpū kia kaua e tae atu ki tētahi haerenga, ki tētahi tirotiro rānei, e kore tō rātou korenga e tae atu e pā ki te kaha o te Kaiwhakawā ki te whakahaere i te haerenga, i te tirotiro rānei, ki te whakatau rānei i tētahi take i runga i ngā kitenga i te haerenga, i te tirotiro rānei.
11.14 Me whiwhi te whakaaetanga a te rangatira, te kainoho rānei o tētahi whenua, i mua i te whakaurunga. Mena he Rōpū te rangatira, te kainoho rānei, kaua te whakaaetanga a taua Rōpū e puritia noatia.
Tohunga i whakaritea e te kaiwhakawa
11.15 Hei āwhina i te whakatau, ka taea e te Kaiwhakawā te whakatū i tētahi tohunga hei ripoata ki a rātou mō ngā take motuhake. I te whakatau mēnā me whakatū he tohunga, me kōrero te Kaiwhakawā ki ngā Rōpū. Kāore tēnei Ture e pā mēnā ka whakaae ngā Rōpū ki tētahi atu mea i roto i te tuhituhi.
11.16 Mena ka whakatūria e te Kaiwhakawa tētahi tohunga:
- (a) me tautuhi e te Kaiwhakawa ngā tikanga mahi a te tohunga, ā, me whakamōhio atu ki ngā Rōpū;
- (b) me hoatu e ngā Rōpū ngā mōhiohio e tika ana ki te tohunga, me whakaputa, me tuku rānei te urunga ki tētahi whenua, whare, rawa, taonga, tuhinga, hangarau, tauira, me ētahi atu tūemi e tika ana, ā, me tuku i te tohunga ki te mahi i ngā mahi e tika ana (tae atu ki te tango tauira, whakaahua rānei, te paunatia, te mātakitaki i tētahi tukanga, te whakamātautau rānei); ā,
- (c) me hoatu he kape o tētahi pūrongo i whakaputaina e te tohunga ki ngā Rōpū, ā, me tono te Kaiwhakawa ki ngā Rōpū kia tuku mai i ngā kōrero ā-tuhi mō te pūrongo.
Kāore he ārai o te kaiwhakawa
11.17 Kāore te Kaiwhakawā e whai kawenga mō tetahi mea i mahia, i kore rānei i mahia i roto i tana mahi hei Kaiwhakawā, ki te kore te Kaiwhakawā e mahi tinihanga. Tirohia hoki te Ture 15.
12.0 Ngā Utu
Tirohanga Whānui
12.1 E rua ngā momo Utu: te Utu a te Kaiwhakawā me ngā utu me ngā whakapaunga a ngā Rōpū. Me utu e ngā Rōpū te Utu a te Kaiwhakawā i roto i ngā ōwehenga ōrite, ā, me utu hoki e rātou ā rātou ake utu me ngā whakapaunga (tirohia te Ture 12.5). Heoi, ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau rerekē mō ngā Utu i ētahi wā (tirohia ngā Ture 12.7 me te 12.8). Kāore te Whakataunga e tukuna ki ngā Rōpū kia utua rā anō te Utu a te Kaiwhakawā (tirohia te Ture 7.20).
Te nui o te utu a te kaiwhakawa
12.2 E tika ana kia utua he utu ki te Kaiwhakawā mō te whakahaere i tana mahi i roto i te Whakawa (te Utu a te Kaiwhakawā ). Kei roto i te Utu a te Kaiwhakawā he moni e utua ana mō te wā e mahi ana te Kaiwhakawā i tana mahi, tae atu ki ngā utu, ngā whakapaunga, ngā utu rānei e pā ana ki:
- (a) ngā utu mō te haere, te wāhi noho, ngā kai, ngā tekesi, ngā kaikawe me ngā maero waka whaiaro;
- (b) ngā ratonga whakawhitiwhiti kōrero, ngā ratonga hēkeretari me te whakahaere, ngā ratonga tuhituhi, ngā kaiwhakamāori, me ngā tohutohu tohunga, ture rānei (tae atu ki ngā utu me ngā whakapaunga a tētahi tohunga i whakatūria e te Kaiwhakawa i raro i te Ture 11.15); me
- (c) ētahi atu utu whaitake e pā ana ki te whakahaerenga o te Whakawa.
12.3 Mō ngā Kereme Uara Iti (e ai ki te whakamāramatanga o taua kupu i runga i te Paetukutuku BDT), ko te Utu a te Kaiwhakawa ko te moni kua whakaritea mō ngā Kereme Uara Iti i runga anō i ngā tikanga me ngā herenga kua whakatakotoria i runga i te Paetukutuku BDT i te wā o te Pānui Whakawa (mēnā rānei kāore he Whakaaetanga Whakawa o nāianei, i te wā o te Tono Whakawa).
12.4 Mō ngā Kereme katoa, ko te Utu a te Kaiwhakawā he moni e tika ana ina whakaarohia te mahi i mahia me ngā utu, ngā whakapaunga, ngā utu rānei i puta i te Kaiwhakawā.
Ko wai e utu ana i ngā utu
12.5 Me utu e ngā Rōpū te Utu Kaiwhakawā i roto i ngā ōwehenga ōrite (engari tirohia te Ture 12.15 mō te nama). Me utu e ngā Rōpū ā rātou ake utu me ngā whakapaunga o te Whakawā (hei tauira, ngā utu ture, ngā utu tohunga rānei).
12.6 Heoi, ahakoa ko wai i angitu i roto i te Whakataunga, ka taea e te Kaiwhakawa te whakatau rerekē mō te utu o ngā Utu i runga anō i ngā Ture 12.7, 12.8 rānei.
Ka taea e te kaiwhakawa te whakatau i ngā whakataunga rerekē
12.7 Ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau rerekē mō te utu o te Utu a te Kaiwhakawā mēnā ka whakaarohia e te Kaiwhakawā:
- (a) kāore he take nui o te Kereme, o te Whakautu rānei;
- (b) i mahi tetahi Rōpū i roto i te whanonga whakahawea, i te whanonga hē rānei i te wā o te Whakataunga.
12.8 Ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau rerekē mō ngā utu me ngā whakapaunga a ngā Rōpū mēnā ka whakaarohia e te Kaiwhakawā kua meinga e tētahi Rōpū kia puta koretake aua utu me ngā whakapaunga nā:
- (a) te ngākau kino o taua Rōpū; rānei
- (b) ngā whakapae, ngā whakahē rānei a taua Rōpū kāore he take nui.
12.9 Mena ka whakakapia te Kaiwhakawā i te wā o te Whakawā, ka whakatauhia e BDT te hea o te Utu Kaiwhakawā e tika ana kia utua ki ia Kaiwhakawā i roto i ngā āhuatanga.
Ngā utu mō te tango
12.10 Mena ka unuhia te Kereme i raro i te Ture 10, ka taea e te Kaiwhakawa te whakatau i ngā Utu i runga i tana ake whakaaro, i runga rānei i te tono a tetahi Rōpū.
12.11 Me tuku he tono mō te Whakataunga Utu ki te Kaiwhakawā me ia Rōpū kē atu, ā, me tuku i roto i ngā Rā Mahi e toru mai i te pānui tango (te Pānui Tango mēnā he tango takitahi te taha, te pānui rānei ki te Kaiwhakawā me te BDT i raro i te Ture 10.8 mēnā he whakaaetanga i waenganui i ngā Rōpū te tango, e tika ana).
12.12 Mā te Whakataunga mō ngā Utu i te wā e tangohia ana te utu ka taea te whakaū me utu e ngā Rōpū ngā Utu (tētahi wāhanga rānei o ngā Utu) tae noa ki te rā e tangohia ana te utu:
- (a) e ai ki te Ture 12.5; rānei
- (b) e ai ki tētahi whakataunga rerekē i raro i te Ture 12.7, 12.8 rānei.
12.13 Heoi, kāore e taea e te Whakataunga mō ngā Utu te whakarerekē i tētahi whakaaetanga mō ngā Utu i waenga i ngā Rōpū, arā:
- (a) i whakaaetia i muri i te tīmatanga o te Whakataunga; ā
- (b) whakamōhiotia ki te Kaiwhakawā i mua i te whakataunga o ngā utu (hei tauira, mā te tāpiri i tētahi kape o te whakaaetanga ki ngā Tukunga a tētahi Rōpū mō ngā Utu, mā te whakauru rānei i te whakaaetanga ki roto i tētahi whakaaetanga whakataunga kua whakamōhiotia i raro i te Ture 10.8).
12.14 Me whakatau e te Kaiwhakawa ngā Utu i te wā e taea ai i muri i te tuku i te whai wāhitanga ki ngā Rōpū ki te tuku i ā rātou Tāpaetanga mō ngā Utu.
Te kawenga ki te utu
12.15 Ahakoa he whakaaetanga, he Whakataunga rānei mō ngā Utu, me utu ngātahi ngā Rōpū i te Utu a te Kaiwhakawa, tae atu ki ngā utu me ngā whakapaunga katoa i puta i a BDT hei whakahoki mai i ngā moni kua tomuri, i runga i te kaupapa utu katoa.
12.16 Kāore he herenga o tētahi whakaaetanga mō te wehewehenga o ngā Utu (tae atu ki tētahi whakaaetanga kia utua e tētahi Rōpū tētahi atu Rōpū e pā ana ki aua Utu) ki ngā Rōpū mēnā i mahia taua whakaaetanga i mua i te putanga mai o te Tautohe.
13.0 Te Matatapu
He mea huna te whakatau
13.1 Me whakahaere te Whakawa i te Whakawa i roto i te tūmataitinga.
13.2 Me pupuri e te tangata e whai wāhi ana ki te Whakataunga (tae atu ki ngā Rōpū, ō rātou Māngai, te Kaiwhakawa me te BDT) ngā Mōhiohio Matatapu kia noho puku, ā, kaua e whakaputa, e whakawhitiwhiti kōrero, e tuku rānei ( e whakaatu ) i aua mōhiohio ki tētahi atu ehara i te rōpū.
13.3 Ko ngā Mōhiohio Matatapu ko ngā rauemi me ngā mōhiohio katoa kāore i te tūmatanui e pā ana ki te Whakataunga, ki tētahi Whakataunga rānei, tae atu ki:
- (a) ngā Tukunga katoa, ngā mōhiohio, ngā tuhinga, ngā taunakitanga rānei i tukuna ki te Kaiwhakawa e tētahi Rōpū;
- (b) tetahi tohutohu, whakataunga, tono, Whakataunga rānei a te Kaiwhakawa;
- (c) ngā tuhinga katoa i whakamahia, i hangaia rānei e tētahi Rōpū, Māngai, kaitohutohu rānei i roto i te whakarite, i te tukanga rānei o te Whakataunga; ā,
- (d) ngā tuhinga katoa i hoatu, i whakaputaina rānei e BDT mō te kaupapa o te Whakataunga.
Ngā whakaaturanga kua whakaaetia
Te whakaatu hei whai i tētahi tika ture, hei whakatutuki rānei i te ture, me ērā atu mea anō hoki
13.4 Ka taea te whakaatu i ngā Mōhiohio Matatapu ki te whānuitanga e tika ana hei:
- (a) whai wāhi atu ki te whakatau tautohe, ki ngā whakahaerenga ture rānei, ki te whai rānei i tētahi tika ture (hei tauira, ki te whakawā i te Tautohe i roto i te whakatau tautohe, i ngā whakahaerenga kōti rānei, ki te whakamana i te Whakataunga, ki te whakaputa rānei i tētahi whakatikatika o tētahi kōrero i roto i tētahi kereme whakakino ingoa);
- (b) te whai i tētahi ture, i tētahi atu tukanga whakahau rānei (hei tauira, he tono a te kāwanatanga mō ngā mōhiohio, he whakatau rānei a te kooti); rānei
- (c) rapu tohutohu ngaio, whakaea rānei ngā tono mōhiohio a ngā kaihoko pea, ngā kaipupuri moni, ngā kaituku moni rānei (mēnā ka whakaae te kaiwhiwhi o ngā Mōhiohio Matatapu mā te tuhituhi, me te whakaae i mua atu ki te pupuri i ngā Mōhiohio Matatapu kia matatapu).
13.5 Me whakamōhio te tangata ki ngā Rōpū kē atu mō tētahi whakaaturanga e whakaarohia ana i raro i te Ture 13.4 i tētahi wā tika i mua i tā rātou whakapuakitanga. Me whakauru ki te whakamōhiotanga ngā taipitopito katoa o te whakaaturanga e whakaarohia ana me te whakamārama i te take mōna.
13.6 Mena ka puta he whakaaturanga i raro i te Ture 13.4 i te wā o te Whakataunga, me tuku hoki te pānui i raro i te Ture 13.5 ki te Kaiwhakawa me te BDT. Mā te Kaiwhakawa e whakatau mēnā ka tutuki te whakaaturanga i ngā whakaritenga o te Ture 13.4 i muri i te tukunga o te whai wāhi ki ia Rōpū kia whakarongohia.
Ētahi atu whakaaturanga
13.7 Ka taea hoki e te tangata te tono whakaaetanga mai i te Kaiwhakawā kia whakakitea ngā Mōhiohio Matatapu i te wā o te Whakataunga mō ētahi atu take. Ka taea e te Kaiwhakawā te whakaae kia whakakitea ngā Mōhiohio Matatapu mēnā ka whakaae rātou kāore te whakaaturanga e whakararu i te kaupapa o te Whakataunga (tirohia te Ture 3.1), i muri i te wā i tukuna ai he wā ki ngā Rōpū kē atu ki te tuku kōrero mō te tono.
13.8 Mena kei te hiahia tetahi Rōpū ki te whakauru i tētahi tangata ehara i te rōpū ki te Whakawa (hei tauira, he meka, he kaiwhakaatu tohunga rānei, he kaiwhakamāori rānei) ki te Whakawa, me whakaae te tangata ehara i te rōpū ki te pupuri i ngā Mōhiohio Matatapu kia noho muna i mua i te whai wāhi atu. Me tuhi tēnei whakaaetanga ki te puka kua whakaputaina ki te Paetukutuku BDT, ā, me hoatu he kape o te whakaaetanga kua hainatia e ia tangata ehara i te rōpū ki te Kaiwhakawa me ngā Rōpū kē atu hei whakaritenga mō te whai wāhi atu a te tangata ehara i te rōpū ki te Whakawa.
13.9 Ka taea e BDT te kohikohi i ngā mōhiohio e pā ana ki te Whakawa mō ngā take tatauranga, rangahau rānei, ā, ka taea hoki e ia te whakaputa i aua mōhiohio. Kaua a BDT e whakaputa i ngā mōhiohio i roto i tētahi āhua e tika ana kia tautuhia ai tētahi Rōpū, tangata, Kaiwhakawa rānei.
Te takahi i te muna
13.10 Ka taea e te Kaiwhakawā te whakatau i te takahi i te muna i mahia i te wā o te Whakataunga i roto i ngā huarahi katoa e whakaarohia ana e rātou he tika (hei tauira, mā te tuku tohutohu e whakahau ana i te Rōpū i takahi i te ture kia mahi, kia kaua rānei e mahi i tētahi huarahi motuhake, mā te whakatau rānei i ngā whiu, i ngā utu rānei).
14.0 Te Tiakitanga Raraunga
14.1 Ka taea e te Kaiwhakawā, e te BDT rānei te tuku tohutohu e pā ana ki te haumarutanga mōhiohio, ki te tiaki raraunga rānei (hei tauira, mā te whakatinana i tētahi kawa haumarutanga tukutuku, te tono kia whakamahia tētahi pūnaha mōhiohio hiko, te tango rānei i ngā tikanga hei tiaki i ngā mōhiohio whaiaro). He herenga ngā tohutohu ki ngā Rōpū, ā, ki te mea he tohutohu nā BDT, ki te Kaiwhakawā. Heoi, kāore ngā tohutohu e herenga ki te whānuitanga e taupatupatu ana ki tētahi ture e pā ana, ki tētahi atu whakaritenga whakahau rānei. Tirohia hoki te Ture 11.10(k) (e āhei ai te Kaiwhakawā ki te tango i tētahi tikanga haumarutanga mōhiohio, tiaki raraunga rānei e pā ana ki tētahi Whakataunga).
15.0 Te Whakakorenga o te Taunahatanga me te Utu Whakawhiwhinga
15.1 Ko te whāinga o tēnei Ture he hoatu ki te Kaiwhakawā me te BDT (tae atu ki ōna ākena me āna kaimahi) te ārai whānui rawa atu i te herenga e whakaaetia ana e te ture. Ko ngā kōrero mō BDT i roto i ēnei rarangi kei roto ko te kōrero mō ngā ākena me ngā kaimahi o BDT (tae atu ki te Kai-Rehita).
15.2 Kāore te Kaiwhakawā me te BDT e whai kawenga mō tētahi mahi i mahia, i kore rānei i mahia e pā ana ki te Whakawā, ki ēnei Ture rānei. Ka tukuna e ngā Rōpū te Kaiwhakawā me te BDT i ngā kawenga katoa o tētahi momo (tae atu ki te mangere, te kōrero hē, te takahi i te kirimana, te takahi rānei i te kawenga o tētahi momo (tae atu ki te ture, te kaitiaki, te tika rānei)). Kāore tēnei tukunga e pā ki te whānuitanga kua mahi tinihanga te Kaiwhakawā, te BDT rānei.
15.3 Mena ka tukuna he kereme ki te Kaiwhakawā, ki te BDT rānei ahakoa te Ture 15.2, ka utua e ngā Rōpū (ngātahi, takitahi hoki) te Kaiwhakawā me te BDT mō taua kereme.
15.4 Kāore e taea te whakamahi i ngā kupu a te Kaiwhakawā, a te BDT rānei (hei tauira, ngā kōrero tuhituhi, ngā kōrero ā-waha rānei) i roto i tētahi mahi mō te whakakino ingoa, te kōrero kino, te kōrero kino, tetahi atu amuamu rite rānei.
15.5 I muri i te mutunga o te Whakataunga (tirohia ngā Ture 6.23 – 6.25), kāore he herenga o te Kaiwhakawa me te BDT ki te whakaputa kōrero mō te Whakataunga, ā, kāore e taea e tētahi Rōpū te tono ki te Kaiwhakawa, ki te BDT rānei kia homai he taunakitanga i roto i ngā tukanga ture e pā ana ki te Whakataunga.
16.0 Te Pānga o te Whakaaetanga Whakawa
Te whakatau i mua i ētahi atu tukanga whakatau tautohe
16.1 Mena ka hiahiatia e te Whakaaetanga Whakatau kia tukuna he tautohe e ngā Rōpū ki te Whakatau:
- (a) me tuku e ngā Rōpū te Tautohe ki te Whakawa i te tuatahi (hei tauira mō ngā whakaritenga) i mua i te rapu i tētahi atu rongoā ture; ā,
- (b) kāore e taea te tīmata, te haere tonu rānei i tētahi whakataunga, i tētahi tukanga ture rānei e pā ana ki taua Whakahētanga kia mutu rā anō te Whakataunga (hei tauira, mā te whakaputanga o tētahi Whakataunga, mā te tango rānei i te Kereme – tirohia ngā Ture 6.23 me te 6.24).
16.2 Kāore e pā te Ture 16.1 mēnā ka whakaae ngā Rōpū ki tētahi atu mea mā te tuhituhi.
16.3 Kāore te Ture 16.1(b) e pā mēnā, i roto i ēnei āhuatanga, mā te kore e tīmata te whakatau tautohe, ngā tukanga ture rānei ka aukatia te Tautohe i te wā.
Te Whakatinanatanga me te Whakamāoritanga o ngā Whakaaetanga Whakawa
16.4 Me whakaaro te Whakaaetanga Whakawa i roto i tētahi Kirimana he whakaaetanga motuhake mai i ngā tikanga kē atu o te Kirimana.
16.5 Ahakoa te whakatau a te Kaiwhakawā kāore he mana, he here rānei o tētahi Kirimana, ehara i te mea kāore te Whakaaetanga Whakawa i te mana, i te here rānei.
17.0 Te Whakamahinga o ēnei Ture
17.1 Ka taea te whakarerekē i ēnei Ture i ia wā, i ia wā e BDT.
17.2 Ka whakahaerehia he Whakataunga i runga anō i ngā Ture e whai mana ana i te wā o te Pānui Whakataunga (mēnā kāore he Whakaaetanga Whakataunga o nāianei, i te wā o te Tono Whakataunga).
17.3 Heoi, mēnā kua whakaae ā-tuhi ngā Rōpū kia whakamahia tētahi putanga motuhake o ngā Ture:
- (a) ka whakahaerehia te Whakataunga i runga anō i taua putanga o ngā Ture; engari
- (b) e kiia ana kua whakaae ā-tuhi ngā Rōpū ko ngā Utu a te Kaiwhakawa e whai mana ana i te wā o te Pānui Whakawa (mēnā rānei kāore he Whakaaetanga Whakawa o nāianei, i te wā o te Tono Whakawa) ka pā ki te Whakawa.
17.4 Hei whakahaere i te whakahaerenga o ngā Whakataunga, ka taea e te Kai-rehita te whakaputa i ngā tuhipoka mahi hei tāpiri, hei whakahaere, hei whakatinana rānei i ēnei Ture.
18.0 Ngā Whakawhitiwhiti Kōrero me ngā Pānui
Me tuhituhi ngā whakawhitiwhiti kōrero
18.1 Me tuhituhi ngā whakawhitiwhiti kōrero katoa (tae atu ki ngā pānui, tono, tono, Tukunga rānei e tika ana kia tukuna, kia tukuna rānei i raro i ēnei Ture). Ko te tikanga pai ko te whakawhitiwhiti kōrero hiko, pērā i te īmēra (tirohia ngā Ture 18.4 ki te 18.9).
Ngā Whakawhitiwhiti Kōrero ki a BDT, ki te Kaiwhakawā rānei
18.2 Me tuku ngā karere katoa ki a BDT ki te Kai-Rehita.
18.3 Ngā whakawhitiwhiti kōrero katoa ki te Kaiwhakawā (ki tētahi tangata rānei kua tohua hei Kaiwhakawā):
- (a) i mua i tō rātou whakatūnga me tuku atu ki te Kai-Rehita (engari tirohia te Ture 5.21 mō te wā e whakaaetia ai te whakawhitiwhiti kōrero iti ki te kaitono); ā,
- (b) i muri i tō rātou whakatūnga me tuku tika atu ki te Kaiwhakawā engari me tārua atu ki te Kai-rehita me ngā Rōpū katoa ki te Whakawā.
Whakawhitiwhiti kōrero hiko (īmēra, me ētahi atu)
18.4 Ko te whakawhitiwhiti kōrero hiko te tikanga whakawhitiwhiti kōrero pai rawa atu. Ko te whakawhitiwhiti kōrero hiko ko te īmēra, ko tētahi atu tikanga whakawhitiwhiti kōrero hiko rānei e whakarato ana i te rekoata o tana tuku, whiwhinga, tukunga rānei. Kei roto i tēnei ko te whakamahinga o tētahi pūnaha kōnae hiko kua tohua e whakahaerehia ana e BDT.
18.5 Ka taea te tuku, te tuku rānei i tētahi whakawhitiwhiti kōrero mā te whakawhitiwhiti kōrero hiko. Ka pā tēnei Ture ahakoa ka whakaaetia e tētahi Kirimana e pā ana ki te Tautohe te whakawhitiwhiti kōrero hiko, kāore rānei.
18.6 Ka taea e tētahi Rōpū te whakaingoa i tētahi wāhitau īmēra, i tētahi atu huarahi whakawhitiwhiti kōrero hiko rānei hei huarahi whakawhitiwhiti kōrero pai mā rātou. Me whakamōhio te whakaingoatanga ki a BDT, ki te Kaiwhakawa, me ia Rōpū kē atu (hei tauira, mā te whakauru i roto i te Tono Whakawa).
18.7 Mena ka whakamōhiotia he wāhitau īmēra kua tohua, he huarahi whakawhitiwhiti kōrero hiko rānei, ka taea te tuku, te tuku rānei i tētahi whakawhitiwhiti kōrero i taua ara, ā, ko ngā whakawhitiwhiti kōrero i tukuna, i tukuna rānei i taua ara ka kiia kua tae mai ki te Rōpū.
18.8 Mena kāore he wāhitau īmēra kua tohua, he huarahi whakawhitiwhiti kōrero hiko rānei, engari kua whakamahia tonutia te whakawhitiwhiti kōrero hiko i roto i ngā mahi o mua a ngā Rōpū, ka taea te tuku, te tuku rānei i tētahi whakawhitiwhiti kōrero i taua ara. Kāore tēnei Ture e pā ana mena ka tohutohuhia tētahi atu mea e te Kaiwhakawa, e te BDT rānei.
18.9 Ki te kore he taunakitanga e whakahē ana, ka kiia he tuku , he tuku rānei tētahi whakawhitiwhitinga hiko i te rā i tukuna ai, ā, ka kiia kua riro mai i taua rā anō.
Ētahi atu momo whakawhitiwhiti kōrero
18.10 Ka taea hoki te tuku, te tuku rānei i tētahi whakawhitiwhiti kōrero mā ēnei huarahi e whai ake nei:
- (a) mā te tuku ā-tinana atu ki te kaiwhiwhi;
- (b) mā te tuku atu ki te wāhi pakihi, ki te wāhi noho tuturu, ki te wāhitau mēra rānei o te kaiwhiwhi;
- (c) mēnā, whai muri i ngā mahi whaitake ki te tuku i tētahi atu huarahi, ka tukuna ki te wāhi pakihi whakamutunga o te kaiwhiwhi, te kāinga noho tuturu, te wāhitau mēra rānei, mā te reta rehita, mā tētahi atu huarahi rānei e whakaatu ana i te ngana ki te tuku.
18.11 Ki te kore he taunakitanga e whakahē ana, ko te karere i tukuna, i tukuna rānei i raro i te Ture 18.10 ka kiia kua tukuna , kua tukuna rānei i te rā i tukuna ai, ā, ka kiia kua riro mai i taua rā anō.
19.0 Ngā Whakaritenga Whānui
Whakakotahitanga
19.1 Ka taea e te Kaiwhakawā he rua, neke atu rānei āna Whakataunga e pāngia ana e te ture whakahaere kotahi te whakatau i aua Whakataunga i te wā kotahi, mena ka whakaae katoa ngā Rōpū ki aua Whakataunga mā te tuhituhi.
Te Wā me te Reo o te Whakawa
19.2 Ki te kore e whakaaetia tētahi atu mea i waenganui i ngā Rōpū:
- (a) me tatau tetahi wā i raro i ēnei Ture i runga anō i te Wā Paerewa o Aotearoa (UTC + 12) me te Wā Tiaki Awatea o Aotearoa (UTC + 13) e tika ana; ā,
- (b) ko te reo o te Whakawa ko te reo Pākehā (tērā atu reo rānei i whakatauhia e te Kaiwhakawa i raro i te Ture 11.10).
Ngā rā mahi
19.3 Ko te tikanga o te Rā Mahi he rā o te wiki, ehara i te mea:
- (a) he Rāhoroi, he Rātapu, te Rā o Waitangi, te Paraire Pai, te Mane o te Aranga, te Rā o Anzac, te Matariki, te rā whānau o te Ariki, me te Rā o Reipa;
- (b) he rā i roto i te wā e tīmata ana i te 24 o Hakihea o te tau, ā, ka mutu i te 5 o Hānuere o te tau e whai ake nei;
- (c) mēnā ka taka te Rā o Waitangi, te Rā o Anzac, te Rā o Matariki rānei ki te Rāhoroi, ki te Rātapu rānei, arā, te Mane e whai ake nei;
- (d) tētahi hararei ā-rohe i Aotearoa (pērā i te Rā Huritau o Tāmaki Makaurau) e whakanuia ana hei hararei ā-iwi i te kawanatanga e mahia ai tētahi mahi; ā,
- (e) mēnā ka whakamōhio tētahi Rōpū ki ngā Rōpū kē atu, ki te Kaiwhakawā me te BDT kei te noho rātou ki tētahi whenua ehara i Aotearoa, i tētahi rā he hararei tūmatanui i te whenua, i te porowini rānei e noho ana taua Rōpū.
19.4 Ka mutu te Rā Mahi i te 11:59 pm o taua rā.
Te tatau i te wā
19.5 Ina tatauhia tētahi wā kua whakahuatia i roto i ēnei Ture, kāore te rā o te mahi, o te huihuinga rānei e whakaurua ki roto i te wā. Ka tīmata te wā i te Rā Mahi tuatahi i muri i te rā o te mahi, o te huihuinga rānei.
19.6 Hei tauira, me tuku he Tono Whakatau ki te BDT i roto i ngā Rā Mahi e rima mai i te tukunga o te Pānui Whakatau (tirohia te Ture 5.11). Ka taea te tuku Pānui Whakatau mā te īmēra (tirohia te Ture 18.5). Mena ka tukuna he Pānui Whakatau i te Paraire, kāore te wā o ngā Rā Mahi e rima e tīmata tae noa ki te Mane e whai ake nei. Ki te mea kāore he hararei tūmatanui i taua wiki, ā, he Rā Mahi ia rā, ko te Rā Mahi tuarima ko te Paraire. Ko te tikanga me tuku te Tono Whakatau ki te BDT i mua i te 11:59 pm i taua Paraire.
19.7 Ko ngā wā i raro i ēnei Ture ka tatauhia i roto i ngā Rā Mahi. Mena ka whakaaetia, ka tohua rānei tētahi wā kāore i tatauhia i roto i ngā Rā Mahi, ā, ehara te rā whakamutunga o taua wā i te Rā Mahi, ka whakaroahia te wā ki te Rā Mahi tuatahi e whai ake nei.
Kāore he rokiroki tuhinga
19.8 Ka whakangaromia ngā tuhinga i tukuna ki te Kaiwhakawā, ki te BDT rānei i muri i te paunga o ngā marama maramataka e toru mai i te mutunga o te Whakataunga. Mena kei te hiahia tētahi Rōpū kia whakahokia mai tētahi tuhinga taketake ki a rātou, me tono rātou ki te Kaiwhakawā, ki te BDT rānei kia whakahokia mai i mua i te mutunga o ngā marama e toru, me te utu hoki i ngā utu tika mō te whakahokinga mai.
Mana Whakahaere o BDT
19.9 Ko ngā whakataunga katoa a BDT i raro i ēnei Ture (hei tauira, he whakataunga ki te whakatū i tētahi Kaiwhakawā, ki te whakakore rānei i te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā) he whakataunga whakahaere. He whakataunga whakamutunga ēnei, ā, he herenga ki ngā Rōpū me te Kaiwhakawā, ā, kāore e taea te piira ki a BDT. Kāore e hiahiatia kia whakamāramahia e BDT ngā take mō tāna whakataunga.
19.10 Mā te whakaae ki te Whakataunga, ka kiia ngā Rōpū me te Kaiwhakawa e whakaae ana kia kaua e tono ki tētahi kōti, ki tētahi mana whakahaere ture, ki tētahi atu tinana rānei mō te awhina e pā ana ki te mana whakahaere, ki te mana rānei o BDT i raro i ēnei Ture. Kāore tēnei Ture e pā mēnā he mahi tinihanga a BDT.
WHĀRANGI 1: Te Whakatūnga, te Whakakorenga me te Whakakapinga o ngā Kaiwhakawa
1 Ngā Paearu Kōwhiringa me te Whakatūnga
1.1 I te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā me te whakatau mēnā he tika, he kore whakaaro motuhake, he motuhake hoki te tangata, ka whai whakaaro a BDT ki ēnei mea:
- (a) tetahi whakaingoatanga tahi a ngā Rōpū (tirohia te Ture 5.20, e whakamārama ana ko te whakaaetanga i waenganui i ngā Rōpū ki te whakaingoa i tētahi tangata motuhake hei kaiwhakawa ka kiia he whakaingoatanga e ngā Rōpū);
- (b) tetahi tikanga, tetahi paearu rānei mō te kōwhiri kua whakaaetia e ngā Rōpū mā te tuhituhi;
- (c) ngā āhuatanga i puta ai te Tautohe (hei tauira, te āhua o te Kirimana e tika ana, te whanaungatanga ture rānei);
- (d) te āhua o te Tautohe;
- (e) te uara o te Tautohe;
- (f) te maha o ngā Rōpū me ō rātou wāhi noho me ō rātou reo;
- (g) te wātea o tētahi tangata hei whakatau i te Tautohe i roto i ngā wā kua whakatakotoria i roto i ēnei Ture;
- (h) ngā Aratohu a te Rōpū Rōia o te Ao mō ngā Taupatupatu Pānga i roto i te Whakatau Tauhokohoko o te Ao (i te rā o te Tono mō te Whakataunga);
- (i) ngā mōhiohio katoa i tukuna mai e ngā Rōpū (tirohia te Ture 5.19); me
- (j) ētahi atu take e whakaarohia ana e te BDT he mea tika mō ngā āhuatanga.
1.2 He rārangi Kaiwhakawā kua whakaaetia a BDT. Me whakarato e te tangata kē atu e whakapā atu ana ki a BDT mō tōna whakatūnga hei Kaiwhakawā:
- (a) he whakarāpopototanga tuhituhi mō ō rātou tūranga ngaio o mua me o nāianei me ngā wheako e tika ana;
- (b) he rārangi o ā rātou utu; me
- (c) ētahi atu mōhiohio e whakaarohia ana e te BDT he mea tika.
1.3 Me tuku e te tangata e tonoa ana kia mahi hei Kaiwhakawa he whakapuakitanga tuhituhi ki a BDT:
- (a) me te whakaū, ki tā rātou e mōhio ana, kua rite rātou, kua hiahia, ā, kua kaha hoki ki te whakarato i te wā, te uaua me te kaha hei whakarite kia tere te whakahaere o te Whakawa i runga i te wā tika, ā, kia rite hoki ki ēnei Ture;
- (b) 1.15 te whakamōhio atu mēnā, ki tā rātou e mōhio ana, kei reira ētahi āhuatanga (o mua, o nāianei rānei) e ara ake ai he feaa tika mō tō rātou kore whakaaro motuhake, motuhake rānei i roto i ngā kanohi o tētahi o ngā Rōpū; ā
- (c) te whakapau kaha ki te whakatutuki i te kawenga tonu ki te whakaatu i ngā āhuatanga e puta ake ana, e ara ake ai ngā feaa tika mō tō rātou whaihua, tō rātou kore whakaaro motuhake, tō rātou tū motuhake rānei i roto i ngā kanohi o tētahi o ngā Rōpū (tirohia te Ture 11.3).
2 Te Whakakorenga o te Whakatūnga Whai Muri i te Pānui Wero
2.1 Ka taea e tētahi Rōpū te tono kia whakakapia tētahi Kaiwhakawā mēnā ka mōhio te Rōpū ki ētahi kōrero, ki ngā āhuatanga rānei e whakaarohia ana e ia ka ara ake he ruarua tika mō te tika, te kore whakaaro motuhake, te mana motuhake rānei o te Kaiwhakawā.
2.2 Me whakamōhio te tono whakakapinga ki te Kaiwhakawā, ki te BDT me ngā Rōpū katoa i roto i ngā Rā Mahi e rima i muri i te mōhio o te Rōpū ki ngā mōhiohio, ki ngā āhuatanga rānei e puta ai te tono (Pānui Wero). Me whakaatu i roto i te Pānui Wero ngā mōhiohio, ngā āhuatanga rānei e ahu mai ana te tono whakakapinga.
2.3 E toru ngā Rā Mahi a te kaiwhiwhi o tētahi Pānui Wero mai i te whiwhinga o te Pānui Wero hei whakautu atu. Mēnā ka tomuri te kaiwhiwhi ki te whakautu mai, kāore a BDT e whai mana ki te aro atu ki taua whakautu engari ka taea e ia te mahi i runga i tana ake whakaaro.
2.4 Ka taea e BDT te whakakore i te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā mēnā ka whiwhi ia i tētahi Pānui Wero, ā, mēnā rānei:
- (a) ka whakautua e ia Rōpū atu i te wā tika, ā, ka whakaae ki te Pānui Wero;
- (b) ka whakarērea e te Kaiwhakawā te mahi i runga i te whakaaro o te Pānui Wero;
- (c) I muri i te whakaaroaro a BDT ki te Pānui Wero me ngā whakautu katoa ki a ia, e whakaaro ana ia me whakakore te whakatūnga o te Kaiwhakawa.
2.5 Kāore te Pānui Wero e pā ki te whakahaerenga o te Whakataunga. Heoi, ki te whakarērea, ki te whakakapia rānei te Kaiwhakawā i te wā i waenganui i te tukunga o te Tukunga whakamutunga i whakaratohia e ngā Rōpū me te rā me whakapau kaha te Kaiwhakawā ki te whakatau i raro i te Ture 7.18, ka whakaroahia te wā i kōrerotia i roto i te Ture 7.18 e te wā e pahemo ana i waenganui i te tukunga o te Tukunga e tika ana me te whakatūnga o te Kaiwhakawā whakakapinga.
2.6 Ko te whakakorenga o tētahi whakatūnga nā te Pānui Wero, ehara i te mea e whakaae ana ki te mana o tētahi take i roto i te Pānui Wero.
3 Te Whakakorenga o te Whakatūnga mō Ētahi Atu Take
3.1 Ka taea e BDT te whakakore i te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā mēnā:
- (a) ka whakamōhio te Kaiwhakawā ki a BDT mō tā rātou hiahia ki te rihaina hei Kaiwhakawā;
- (b) kāore e taea, kāore rānei e pai te Kaiwhakawā ki te mahi i tana mahi (i roto i te meka, i roto rānei i te ture, nā te ngoikore, nā tētahi atu āhuatanga rānei);
- (c) kāore te Kaiwhakawā e mahi i tana mahi i roto i ngā wā kua whakatakotoria i roto i ēnei Ture;
- (d) kei reira ngā āhuatanga e whakaarohia ana e BDT, i runga i tana ake whakaaro, ka ara ake ngā feaa tika mō te tika, te kore whakaaro motuhake, te mana motuhake rānei o te Kaiwhakawa.
3.2 I te whakatau mēnā ka whakakorea i raro i te Rārangi 3.1(c) me te (d rānei), me kōrero a BDT ki te Kaiwhakawā me ngā Rōpū.
4 Te Whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā Whakakapi
4.1 Mena ka whakakorea te whakatūnga o tētahi Kaiwhakawā, ka whakatūria e BDT tētahi Kaiwhakawā whakakapi. Ka whakapau kaha a BDT ki te whakatū i tētahi Kaiwhakawā whakakapi i roto i ngā Rā Mahi e toru o te whakakorenga.