Te Hanga me te Hanganga o Cairns v Kaminaras [1]
I whakaritea e ngā Kaminara tētahi kaihanga (Cairns Building and Construction) ki te hoahoa me te hanga i tētahi whare noho i Cairns. I puta he tautohe i te wā i tukuna ai e te kaihanga he pānui whakaoti mahi me te kereme utu whakamutunga. I tautohe ngā Kaminara he hapa me ētahi mea i mahue i hiahiatia he mahi whakatikatika nui, ā, i whakakahore rātou ki te utu.
I piki haere te take, ā, i whakakorea e ngā taha e rua te kirimana – te kaihanga mō te korenga i utu i te utu whakamutunga (tata ki te AU$110,000 te uara), me ngā rangatira mō te korenga i mahi i ngā mahi whakatikatika (tata ki te AU$45,000 te uara).
I tīmata te kaihanga i ngā mahi i roto i te Taraipiunara Ā-Iwi me te Whakahaere o Kuīnirani, engari i te mutunga ka riro i a ia te korenga o tetahi mea. Engari, i kitea e te Taraipiunara he tika te whakakorenga a ngā Kaminara i te kirimana. Nō reira, he aha te hē o te kaihanga?
He tika tā tō whaea: he take kei reira ngā ture
I kī ngā taha e rua i whakakorea te kirimana. Ko te raruraru tuturu o te whakakorenga ko te mea me tino mohio koe kei a koe te tika ki te whakakore. Ki te hē koe, kua whakakahoretia pea e koe te kirimana (nā reira ka hoatu te tika ki te taha kē ki te whakakore).
Tērā pea ka whakamatautauria tātou ki te waihanga i te whakataukī: "Me tae atu koe ki te whakakore me ngā ringa ma" mēnā he rongoā tika tā tātou e mahi ana. Engari nā te mea e ahu mai ana i te ture noa noa iho, ka pai ake pea tātou ki te whai i tēnei e whai ake nei: "Kaua e wareware ki te whai i tō tukanga kirimana i te tuatahi".
Koinei tonu te mea i hinga ai te kaihanga i konei. I kī te Taraipiunara kāore te kaihanga i aro ki ngā tikanga kua whakapuakina o te kirimana . [2]
Ko te mea kino rawa atu, he tukanga tino māmā noa iho i whakapōrearea i a rātou. I roto i te kirimana, i hiahiatia te kaihanga kia whakautu ki tētahi pānui hapa me tētahi atu pānui whakaoti mahi. Kāore te kaihanga i mahi i tēnei. Nō reira, kāore i tika, kāore hoki i utua te utu whakamutunga. Nā tēnei i puta he raruraru mārama mō te kaihanga, ā, i muri mai ka ngana ia ki te whakakore i te kirimana nā te mea kāore anō kia utua te utu whakamutunga. Kāore ngā hapa o te mahi i āwhina. Engari ko tēnei korenga tukanga ngāwari he whiu nui ki te tūranga o te kaihanga.
Me i tukuna noa e te kaitono te pānui anō mō te otinga mahi, me te whakahoki anō i te pānui o mua, me te kī kua oti te otinga mahi, me te kore e hiahiatia kia aro atu ki ngā whakaritenga a ngā kaiwhakautu, kāti ka whakaratohia e ngā tikanga o te kirimana he huarahi hei whakatika i te tautohe e kore e taea te karo. … koinā te wāhi i hē ai ngā mea mō te kaitono. I kite ahau i roto i aku kōrero ki a ia i runga i taua reta, he tino whakahawea ki ngā tikanga o te kirimana.
Pōhēhē, pōhēhē hoki
Ahakoa e aro ana tēnei whakataunga ki te ture mō ngā rongoā, ngā hapa, me ngā utunga whakamutunga, ko tētahi atu karere mārama e mauria mai ana e ngā kaipānui mai i ōna whārangi ko te whakahaere take.
Ko te kereme me te kereme whakahoki a ngā rōpū i konei i uru ki te tata ki te AU$155,000 te katoa. He moni tika, engari kāore i te tino nui i roto i te kaupapa whānui.
E whā ngā rā i roa ai te whakawakanga, ā, i kite te Taraipiunara e hiahia ana kia rima, kia ono rānei ngā tāngata hei whakatika i te take. Tekau mā rua ngā kaiwhakaatu tohunga i karangatia. I puta te whakatau i muri tata ki te 40 ngā rā i muri i te whakawakanga, ā, e 140 whārangi te roa. E whakamārama ana ngā whārangi 30 tuatahi o aua whārangi he aha i kore ai e pono ngā kōrero a ngā kaiwhakaatu tohunga.
I te nuinga o te wā, ko ngā taunakitanga, ngā kereme me ngā tuku a ngā kaiwhakaatu e kiia ana he pōhēhē, he whakapoauau hoki . He wheako uaua tēnei mō te hunga katoa i whai wāhi, tae atu ki te Taraipiunara.
Ā, nā tēnei mahi katoa i hua ake ai he $0 ki te kaihanga, ā, $0 ki ngā rangatira. [4]
Me whai māhunga mātao, me whai tohunga mātau hoki te whakatau tautohe
Nō reira, ko te kaupapa tūturu o tēnei take, kāore pea i te mea he mea nui te tukanga kirimana (ahakoa he karere tonu tēnā ka whai wāhi ngā rōia ki te whakapuaki!). Engari, me kī pea tātou me whai hinengaro marino, me whai tohunga mātau hoki te whakatau tautohe.
Ko ngā take mahi hanga whare ā-whare i Kuīnirani ka uru tuatahi ki tētahi "tukanga whakatau tautohe" me te Komihana Hanga me te Hanga o Kuīnirani i mua i te whakataunga ki mua i te Taraipiunara . He mea whakamā te korenga o te tukanga o mua i puta he whakataunga mō ēnei rōpū, i te mea he iti noa ngā moni e pā ana. Ko te whakarongo mō ngā rā e whā me ngā rōia me ngā kaiwhakaatu tohunga i ngā taha e rua te āhua nei kāore e rite ki ngā uara e pā ana ki konei.
He mea whakamā hoki te korenga o te whakamōhiotanga mārama ki ētahi o ngā kaiwhakaatu tohunga – ko ētahi kāore i te mārama ki tā rātou mahi katoa, ko ētahi kāore i taea te whakautu i ngā pātai māmā mō ngā uara i tukuna ki a rātou e te Taraipiunara.
E ai ki te whakapuakitanga a te Taraipiunara:
[556] Ko te āhua tonu o ngā tautohe hanga whare, ko te tikanga i te nuinga o ngā wā ka huri te hua ki ngā taunakitanga a ngā tohunga. Kāore tēnei tukanga i rerekē. He mea pouri te korenga o ngā taunakitanga a ngā tohunga i tukuna ki tēnei Taraipiunara i te kounga e tika ana kia tumanakohia, ā, ko te hua mō ngā rōpū e whakaata ana i tēnā. He āhua pouri rawa atu ina mutu ngā rōpū ki tētahi kirimana ki te hanga whare hei kāinga ki tēnei Taraipiunara, ā, he koretake te hua. He maha ngā wā ka kiia te mutunga he moemoeā pakaru mō ngā rangatira. E mataku ana ahau koinei tētahi o aua moemoeā.
Ngā Tohutoro
[1] Cairns Building and Construction Pty Ltd ATF P&T Kelly Trust ki a Phil Kelly Builders v Kaminaras & Anor [2021] QCAT 374.
[2] I [465].
[3] He rite tonu ēnei whakaritenga kirimana ki te pūnaha utu ture o Aotearoa, ina kore e tukuna he pānui māmā ka pā kino ki ngā nama e tika ana kia utua.
[4] I kitea e te Taraipiunara he tika ki ngā rangatira te utu mō te tata ki te AU$44,000 hei whakatikatika i ngā mahi hapa. Engari i te tangohia mai i te utu kirimana e toe ana, ko te moni kupenga e utua ana ki ngā rangatira he Kore.